అధిక ఖర్చుల కారణంగా చిన్న రైతులకు తరచుగా వ్యవసాయ యంత్రాలు పరిమితంగా అందుబాటులో ఉంటాయి. అందువల్ల, పర్యావరణ, సామాజిక మరియు ఆర్థిక సమతుల్యతను నిర్ధారిస్తూనే ఉత్పాదకతను పెంచే ఒక సుస్థిర యాంత్రీకరణ నమూనా అవసరం. మహాశక్తి ఫౌండేషన్ యొక్క సుస్థిర వ్యవసాయ యాంత్రీకరణ కార్యక్రమం, శ్రమను తగ్గిస్తూ వ్యవసాయ యంత్రాలను అందుబాటులోకి తీసుకురావడంలో విజయం సాధించింది.
ధెంకనాల్ జిల్లాలోని భుబన్ మరియు కంకాడహడ్ బ్లాక్లలోని స్థానిక వ్యవసాయ-పర్యావరణ మరియు సామాజిక వాస్తవాలలో చిన్నచిన్న భూకమతాలు, వరి ఆధారిత వ్యవస్థలు, మరియు వ్యవసాయంలో మహిళల ప్రధాన పాత్ర ఉన్నాయి. చిన్న చిన్న భూకమతాలు కలిగిన చిన్న రైతులు పంట సాగులో కూలీల కొరతతో సహా అనేక సమస్యలను ఎదుర్కొంటారు. పెరుగుతున్న కూలీ ఖర్చుల వల్ల, స్థానిక పరిస్థితులకు అనువైన చిన్న తరహా, సరసమైన పరికరాలను ఉపయోగించాల్సిన అవసరం ఏర్పడుతోంది. 2004 నుండి ఒడిశాలోని సుమారు 17 జిల్లాలలో సుస్థిర జీవనోపాధికి పరిష్కారాలను అందిస్తున్న ఒక స్వచ్ఛంద సంస్థ మహాశక్తి ఫౌండేషన్. ఈ సంస్థ సుస్థిర యాంత్రీకరణ ద్వారా ఈ సమస్యను పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నించింది.
సుస్థిర వ్యవసాయ యాంత్రీకరణ
క్షేత్ర స్థాయి అనుభవం ఆధారంగా, సుస్థిర యాంత్రీకరణకు సంబంధించిన విస్తృత సూత్రాలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి: పనిముట్లు,
- చిన్న చిన్న కమతాలకు సరిపోయే పరికరాలను, శ్రమను తగ్గిస్తూ మహిళలకు అనుకూలమైన పనిముట్లను వినియోగించడం. అలాగే సంరక్షణ పద్ధతులకు మద్దతు ఇవ్వడం.
- ఉద్గారాలు మరియు నిర్వహణ ఖర్చులు తగ్గించడానికి — తక్కువ ఇంధనం వినియోగించే, LPG/CNG మరియు సౌరశక్తితో పనిచేసే పరికరాల వంటి — సుస్థిర ఇంధన పరిష్కారాలను అవలంబించడం.
- పరికరాల పంపిణీ మరియు శిక్షణ కోసం కస్టమ్ హైరింగ్ కేంద్రాలు (CHCs), రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంఘాలు మరియు స్వయం సహాయక బృందాల సహకార సంఘాలను విస్తరించడం ద్వారా స్థానిక సంస్థాగత యంత్రాంగాలను బలోపేతం చేయడం.
- వ్యవసాయ యాంత్రీకరణ ప్రక్రియల అందుబాటు ధరలు మరియు దీర్ఘకాలిక స్థిరత్వాన్ని నిర్ధారించడానికి స్థానిక నిర్వహణ మరియు మరమ్మత్తు నెట్వర్కులను ఏర్పాటు చేయడం.
యాంత్రీకరణ కోసం సంస్థాగత నమూనాలు
ముందుకు సాగుతూ, మహాశక్తి ఫౌండేషన్ తన సొంత క్షేత్రస్థాయి అనుభవాల నుండి స్ఫూర్తి పొంది సంస్థాగత మరియు వ్యాపార నమూనాలను ప్రోత్సహించింది. ఉదాహరణకు HDFC-FRDP కార్యక్రమం కింద స్థాపించబడిన సేవా ప్రదాతల నెట్వర్కులను ఉపయోగించుకోవడం. కమ్యూనిటీ-నిర్వహణలో ఉండే కస్టమ్ హైరింగ్ సెంటర్లను (CHCలు) మరియు స్వయం సహాయక బృందాల (SHG) నిర్వహణలో ఉండే టూల్-బ్యాంకులను స్థాపించడం వంటివి చేసింది. పథకాలు, సరఫరాదారులు మరియు సేవా నెట్వర్కులను అనుసంధానించడానికి ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యాలను (PPP) ప్రోత్సహించింది.
అమలు ప్రక్రియ
వ్యవసాయ యాంత్రీకరణ అమలు సాధారణంగా 12-24 నెలల అమలు రోడ్మ్యాప్తో నాలుగు దశలలో జరుగుతుంది – మొదటి దశ: అవసరాల అంచనా & ప్రణాళిక (0–3 నెలలు); రెండవ దశ: ప్రదర్శన & సామర్థ్య పెంపు (4–9 నెలలు); మూడవ దశ: సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రాల (CHC) ఏర్పాటు మరియు ఆర్థిక అనుసంధానాలు (10–18 నెలలు) మరియు నాల్గవ దశ: విస్తరణ మరియు పర్యవేక్షణ (19–24 నెలలు). ఈ అమలు యొక్క ప్రాథమిక సూత్రాలలో పర్యావరణ మరియు సామాజిక కారకాలను పరిరక్షించడం, నేల సంరక్షణను ప్రోత్సహించడం, నీటి నిర్వహణ, వాయు కాలుష్యాన్ని తగ్గించడం, సన్నకారు రైతులు మరియు మహిళలకు సమాన ప్రాప్యత, వ్యక్తిగత రక్షణ పరికరాలతో (PPE) ఆరోగ్య మరియు భద్రతా శిక్షణ, మరియు సురక్షిత నిల్వ వంటివి ఉంటాయి.
- సేవా ప్రదాత నెట్వర్క్లను వినియోగించుకోవడం
కాకడహడ్ బ్లాక్లో చేపట్టిన తొలి మరియు అత్యంత ముఖ్యమైన కార్యక్రమాలలో ఒకటి యంత్రాల సహాయంతో నేరుగా విత్తే వరి నాట్లు (DSR) వేయడాన్ని ప్రోత్సహించడం. దీనిలో భాగంగా, శ్రమతో కూడుకున్న చేతితో నాట్లు వేసే పద్ధతికి బదులుగా, ట్రాక్టర్లు మరియు సీడ్ డ్రిల్స్ ఉపయోగించి వరిని నేరుగా విత్తే సేవా ప్రదాతలను భాగస్వాములను చేశారు. ఖరీఫ్ 2025 సమయంలో, మహాశక్తి ఫౌండేషన్ భుబన్ మరియు కాకడహడ్ బ్లాక్లలో యాంత్రిక DSRను పెద్ద ఎత్తున ప్రోత్సహించింది. 23 గ్రామాలకు చెందిన మొత్తం 267 మంది రైతులు, సుమారు 482 ఎకరాలలో ఈ పద్ధతిని మొదటిసారిగా అవలంబించారు. ఈ ఫౌండేషన్ 8 గ్రామస్థాయి ప్రదర్శనలు, 3 ప్రత్యక్ష శిక్షణా తరగతులు మరియు సేవా ప్రదాతలతో ఒక బ్లాక్-స్థాయి అవగాహన కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. ఆసక్తి చూపిన రైతులు DSR పద్ధతులను పాటించడం వల్ల శ్రమ అవసరం తగ్గడం, విత్తనాలు త్వరగా వేయడం మరియు ఎకరానికి ₹4,000–₹5,000 ఖర్చు ఆదా కావడం జరిగింది. ఈ సాంకేతికత క్రమంగా చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరిస్తోంది.
- కమ్యూనిటీ నిర్వహించే కస్టమ్ హైరింగ్ సెంటర్లు
సాధారణంగా అధిక ప్రారంభ పెట్టుబడి ఖర్చుల కారణంగా రైతులు ట్రాక్టర్లు, కంబైన్డ్ హార్వెస్టర్లు మరియు ఖరీదైన సీడ్ డ్రిల్స్ వంటి పెద్ద పరికరాలను కొనుగోలు చేయడానికి ఇబ్బంది పడతారు. పట్టిక 1 వివిధ పరికరాల ఖర్చులకు సంబంధించిన సూచనాత్మక గణాంకాలను అందిస్తుంది. బ్రాండ్, ఫీచర్లు, సబ్సిడీ లభ్యత, ప్రాంతం మరియు మోడల్ వంటి అంశాలను బట్టి అవి గణనీయంగా మారుతూ ఉంటాయి. ఉదాహరణకు పెద్ద ఎత్తున విత్తనాలు వేయడానికి అత్యంత సాధారణ ఆధునిక ప్రత్యామ్నాయమైన ట్రాక్టర్కు అమర్చిన జీరో-టిల్ సీడ్ డ్రిల్ చేతితో నెట్టే మాన్యువల్ సీడర్ కంటే చాలా ఖరీదైనది.
కేసు 1: అభిమన్యు సాహు
కంకడహడ బ్లాక్లోని మకుంకటనే గ్రామానికి చెందిన ఒక చిన్న రైతు అయిన అభిమన్యు సాహు, చేతితో కలుపు తీయడం మరియు చిన్న పరికరంతో నేలను గుల్ల చేయడం వంటి పనులతో సవాళ్లను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ పనులు ఎక్కువ సమయం తీసుకునేవి మరియు శారీరకంగా శ్రమతో కూడుకున్నవి. వ్యవసాయ యాంత్రీకరణ కార్యక్రమం కింద ఆయన చేతి కలుపు తీసే పరికరం (హ్యాండ్ వీడర్) మరియు చేతి బొరిగి (హ్యాండ్ హో) వంటి మెరుగైన చేతి పనిముట్లను స్వీకరించారు. ఇవి కలుపు తీయడానికి మరియు నేలను గుల్ల చేయడానికి పట్టే సమయాన్ని సుమారు 40% తగ్గించాయి. శ్రమపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించాయి మరియు నేలలో గాలి ప్రసరణను మెరుగుపరిచాయి. ఈ తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన పనిముట్లు సామర్థ్యాన్ని పెంచి, శ్రమను తగ్గించి, లాభదాయకతను వృద్ధి చేశాయి. |
కరగల గ్రామానికి చెందిన రీనా బెహెరా తన పొలంలో సాధారణ పనిముట్లను ఉపయోగించడం ప్రారంభించింది.
కొంతమంది చిన్న రైతులు తమ చిన్నచిన్న భూకమతాలకు అనువైన, అలాగే కొనడానికి, నిర్వహించడానికి మరియు నడపడానికి సులభంగా ఉండే పవర్ టిల్లర్, పవర్ వీడర్, చిన్న పంపు సెట్ల వంటి తక్కువ హార్స్ పవర్ గల, చిన్న తరహా యంత్రాలను ఇష్టపడతారు. ట్రాక్టర్లు, సీడ్ డ్రిల్స్ మరియు పవర్ రీపర్ల వంటి అధిక ధర కలిగిన అనేక ఆధునిక యంత్రాలను చిన్న రైతులు సాధారణంగా కస్టమ్ హైరింగ్ సెంటర్ల (సిహెచ్సి) ద్వారా లేదా రైతు సంఘాలతో కలిసి ఉమ్మడిగా కొనుగోలు చేయడం ద్వారా పొందుతారు.
భుబన్ మరియు కంకాడహడ్ బ్లాక్లలో, కమ్యూనిటీల పాక్షిక సహకారంతో మకుఅకటేని మరియు దర్జని గ్రామాలలో మొత్తం రెండు కస్టమ్ హైరింగ్ సెంటర్లు (CHCలు) స్థాపించబడ్డాయి. ప్రతి CHCలో ఒక పవర్ టిల్లర్, ఒక మల్టీ-క్రాప్ సీడ్ డ్రిల్, ఒక కోనో వీడర్, ఒక స్ప్రేయర్ సెట్ (బ్యాటరీతో నడిచేది) మరియు ఒక వరి నూర్పిడి యంత్రం ఉన్నాయి. అదే సమయంలో, వ్యక్తిగత రైతులకు కొన్ని చేతి పనిముట్లతో మద్దతు అందించబడింది. మహాశక్తి ఫౌండేషన్ రైతు సమూహాలను సమీకరించి, సురక్షిత నిర్వహణపై శిక్షణను సులభతరం చేసి, విక్రేతలతో కొనుగోలును సమన్వయం చేసింది. మూలధన పెట్టుబడులను HDFC-FRDP (70%) మరియు కమ్యూనిటీలు (30%) అందించాయి. ఫౌండేషన్ నిర్వహణ ప్రోటోకాల్లు మరియు అద్దె రికార్డుల నిర్వహణను పర్యవేక్షిస్తోంది.
పట్టిక 1: వ్యవసాయ పరికరాల రకాలు
వ్యవసాయ కార్యకలాపాలు | ఉపయోగాలు/ ఉద్దేశ్యం | ప్రబలమైన (సాంప్రదాయ) పద్ధతులు | ఆధునిక పరికరాలు (పేర్లు) | ఒడిశాలో సుమారు వ్యయం (₹) మరియు రాయితీ |
భూమి తయారీ | మట్టిని వదులు చేయడానికి మరియు విత్తన మొలకను సిద్ధం చేయడానికి | ఎద్దులతో లాగే చెక్క నాగలి | పవర్ టిల్లర్ / మినీ ట్రాక్టర్ | ₹1.2–1.8 లక్షలు; చిన్న/ సన్నకారు రైతులకు 50% రాయితీ |
విత్తనాలు నాటడం | విత్తనాల ఏకరీతి అమరిక | మాన్యువల్ ప్రసారం | విత్తన-ఎరువుల డ్రిల్ / డ్రమ్ సీడర్ | ₹18,000–₹25,000; 50% రాయితీ |
మార్పిడి | నర్సరీ నుండి నారు మొక్కలను నాటడానికి | కూలీల ద్వారా చేతితో నాటడం | వరి నాటు యంత్రం (8 వరుసలు) | ₹1.5–2.0 లక్షలు; 50% సబ్సిడీ |
కలుపు తీయడం | అనవసరమైన మొక్కలను తొలగించడానికి | చేతి పార లేదా చేతితో కలుపు తీయడం | కోనో వీడర్ / పవర్ వీడర్ | ₹10,000–₹35,000; 50% రాయితీ |
ఎరువుల వినియోగం | ఎరువుల ఏకరీతి పంపిణీ కోసం | చేతితో విత్తనాలు చల్లడం | ఎరువుల వెదజల్లే యంత్రం / వినియోగ పరికరం | ₹15,000–₹25,000; 50% రాయితీ |
నీటిపారుదల | పంటకు నీటి సరఫరా | చేతితో నీరు పోయడం లేదా కాలువ సాగునీరు | తుంపర / బిందు సేద్య విధానం | ఎకరానికి ₹50,000– ₹80,000; 55%–60% రాయితీ |
మొక్కల సంరక్షణ | తెగుళ్లు మరియు వ్యాధుల నియంత్రణ | చేతి పిచికారీ యంత్రం (మాన్యువల్) | విద్యుత్ / బ్యాటరీతో పనిచేసే స్ప్రేయర్ | ₹8,000–₹15,000; 50% రాయితీ |
పంట కోత | పంటలను కోయడం మరియు సేకరించడం | కొడవలితో లేదా చేతితో కోయడం | పవర్ రీపర్ / కంబైన్ హార్వెస్టర్ | ₹1.5–20 లక్షలు; 40%– 50% సబ్సిడీ |
నూర్పిడి | కంకుల నుండి గింజలను వేరు చేయడం | చెక్క దుంగలపై కొట్టడం | వరి నూర్పిడి యంత్రం / బహుళ పంటల నూర్పిడి యంత్రం | ₹40,000–₹80,000; 50% సబ్సిడీ |
పంట కోత అనంతర ప్రక్రియ | శుభ్రపరచడం మరియు గ్రేడింగ్ | చేతితో తూర్పార పట్టడం | గాలిమర / ధాన్యం శుభ్రపరిచేది / ఆరబెట్టేది | ₹30,000–₹1 లక్ష; 40%–50% సబ్సిడీ |
రవాణా | వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను రవాణా చేయడం | ఎద్దుల బండి | పవర్ టిల్లర్ ట్రైలర్ / మినీ ట్రక్ | ₹60,000–₹1.5 లక్షలు; 40%–50% సబ్సిడీ |
కేసు 2: శ్రీ సనాతన్ ఖిలార్
భుబన్ బ్లాక్లోని మథానువాగావ్ గ్రామానికి చెందిన ప్రగతిశీల రైతు అయిన సనాతన్ ఖిలార్, 2025లో మహాశక్తి ఫౌండేషన్ ద్వారా శిక్షణ పొందిన తర్వాత తన 2.5 ఎకరాల పొలం రూపు మార్చారు. చేతి పార, చేతితో కలుపు తీసే పరికరం మరియు చేతి స్ప్రేయర్ వంటి చేతి పనిముట్లను ఉపయోగించడం ద్వారా అతను కూలీ ఖర్చులను 40% వరకు తగ్గించారు, నేల ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరిచారు, పురుగుమందుల వాడకం ఏకరీతిగా ఉండేలా చూసుకున్నారు. |
3. చిన్న పనిముట్ల బ్యాంకులు
మహాశక్తి ఫౌండేషన్ HDFC-FRDP నుండి CSR మద్దతు ద్వారా చిన్న పనిముట్ల యాంత్రీకరణ కార్యక్రమాలకు కూడా సహాయం చేస్తుంది. ఇది రెండు పారలు, చేతి కలుపు తీసే పరికరం, తోట పార, మాన్యువల్ రిడ్జర్ వంటి చిన్న పనిముట్లతో పాటు, NPK మట్టి సెన్సార్, LCD డిజిటల్ డిస్ప్లేతో కూడిన పిన్ ప్రోబ్ డిజైన్, 3 ఇన్ 1 మట్టి తేమ లైట్ మరియు pH ప్రోబ్, 6 ఇన్ 1 మట్టి తేమ మీటర్, pH, లైట్, తేమ మీటర్, మట్టి సారవంతం పరీక్షించే పరికరం, ATCతో కూడిన డిజిటల్ మట్టి తేమ మరియు బ్రిక్స్ రిఫ్రాక్టోమీటర్ వంటి కొన్ని చిన్న వ్యవసాయ పరికరాలను అందిస్తుంది. మహాశక్తి ఫౌండేషన్ చేతితో కలుపు
తీసే పరికరాలు, తోట పారలు, రిడ్జర్లు మరియు మట్టిని పరీక్షించే పరికరాలను (26 స్వయం సహాయక బృందాలు, 14 రైతు క్షేత్ర పాఠశాలలు (FFS) మరియు 9 ఉత్పత్తిదారుల సమూహాలకు) అందించింది. ఈ పనిముట్లను కమ్యూనిటీ రుణ విధానం కింద నిర్వహిస్తారు. దీనిలో సభ్యులు ఒక సాధారణ రిజిస్టర్ వ్యవస్థ ద్వారా పనిముట్లను అరువు తీసుకుని, నిర్వహణ కోసం ప్రతి వినియోగానికి నామమాత్రంగా ₹10–₹30 చెల్లిస్తారు. 2024 సంవత్సరంలో ఈ వ్యవస్థ ద్వారా ₹38,500 సమకూరాయి. వీటిని ఆ బృందాలు చిన్న పాటి మరమ్మతులకు మరియు పాడైపోయిన పరికరాల స్థానంలో కొత్తవి పెట్టడానికి ఉపయోగించుకున్నాయి.
ముగింపు
భుబన్ మరియు కంకాడహడ్లలో ప్రోత్సహించబడుతున్న సుస్థిర యాంత్రీకరణ నమూనాలో ప్రస్తుతం 500 మంది రైతులు పాలుపంచుకుంటున్నారు. వీరికి 60 గ్రామాలలో చిన్న తరహా పనిముట్లు పంపిణీ చేయబడ్డాయి. తక్కువ ధరకే వ్యవసాయ పరికరాలు అందుబాటులో ఉండేలా చూడటం, యువతకు ఉపాధి కల్పించడం మరియు మహిళా రైతుల శ్రమను తగ్గించడం వంటి వాటి కోసం CHC ఆధారిత సేవల ద్వారా వీరికి మద్దతు లభిస్తోంది. CHC యంత్రాలను శిక్షణ పొందిన యువత నడుపుతుండగా చిన్న పనిముట్లను స్వయం సహాయక బృందాలు (SHGలు)/ పేరంటల్ గ్రూపులు (PGలు) నిర్వహిస్తున్నాయి. ఈ విధంగా ఈ కార్యక్రమం సంస్థాగత యాజమాన్యాన్ని ప్రోత్సహించి, వ్యవసాయ యంత్రాలకు సమాన ప్రాప్యతను కల్పించింది.
మూలాలు
సుజాత కంగుడే, S. మహిళా రైతుల సారథ్యంలో వ్యవసాయ యాంత్రీకరణ, LEISA India, మార్చి 2024, సంపుటి 26, సంచిక 1, “వ్యవసాయ మహిళలు అడ్డంకులను అధిగమిస్తున్నారు” అనే ఇతివృత్తంతో, పేజీ-6. ఖొండోకర్ అబ్దుల్ మొట్టలేబ్, తిమోతి J. క్రుప్నిక్, ఓలాఫ్ ఎరెన్స్టెయిన్. బంగ్లాదేశ్లో చిన్న తరహా వ్యవసాయ యంత్రాల వినియోగ స్వీకరణకు సంబంధించిన అంశాలు: జనాభా గణన ఫలితాలు.
2016 Journal of Rural Studies, 46, 155- 168. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2016.06.012
Ashutosh Pal
Mahashakti Foundation, Plot No.: 05,
2nd Floor I Dharma Vihar, Lane-02,
Khandagiri, Bhubaneswar – 751030
E-mail : ashutoshpal@mahashaktiindia.org
Source: LEISA India, English Edition, December 2025
