బీడు భూముల నుండి సంపద దిశగా వాతావరణ స్థితిస్థాపకత వైపు ఒక ప్రయాణం

సాలిక్స్ (విల్లో) తోటలను, పప్పుజాతి అంతరపంటలను మరియు అధిక విలువగల ఉద్యానవన పంటలతో అనుసంధానించే వ్యవసాయ అటవీ ఆధారిత నమూనా, క్షీణించిన భూమి పునరుద్ధరణకు ఆచరణాత్మకమైన మరియు వాతావరణ మార్పులను తట్టుకోగల పరిష్కారాన్ని అందిస్తుంది. సంస్థాగత మద్దతుతో కూడిన రైతు నేతృత్వంలోని ఆవిష్కరణలు, వాతావరణ మార్పులను తట్టుకోవడానికి పునరావృతమయ్యే మార్గాలను సృష్టించగలవని ఈ నమూనా నిరూపిస్తుంది.

హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని దిగువ కొండ ప్రాంతాలలో, అసమాన వర్షపాతం మరియు నిస్సారమైన నేలలు వ్యవసాయానికి తీవ్రమైన సవాళ్లను విసురుతుండగా, ప్రగతిశీల రైతు అయిన శ్రీ అంకుష్ ఒక కఠోర వాస్తవాన్ని ఎదుర్కొన్నారు – ఆయనకు దాదాపు ఏమాత్రం ఉత్పాదకత లేని ఒక పెద్ద బంజరు భూమి ఉండేది. ఆ ప్రాంతపు పెళుసైన జీవావరణం, క్షీణించిన నేల ఆరోగ్యం మరియు అనూహ్యమైన వాతావరణం ఆయన భూమిలో సంప్రదాయ వ్యవసాయాన్ని దాదాపు అసాధ్యం చేశాయి. కానీ శ్రీ అంకుష్ నిరాశ చెందకుండా, తన భూమిని మరియు జీవనోపాధిని మార్చివేసే వాతావరణ మార్పులను తట్టుకోగల ప్రత్యామ్నాయాలను అన్వేషించారు.

పన్నెండు సంవత్సరాల క్రితం, శ్రీ అంకుష్ ఒక సాహసోపేతమైన అడుగు వేయాలని నిర్ణయించుకున్నారు. సమస్య స్పష్టంగా ఉంది: సారంలేని నేల , నీటి నిలుపుదల లేకపోవడం మరియు ఎటువంటి ఆర్థిక ఉత్పత్తి లేకపోవడం. ఈ సమస్యకు పరిష్కారం ప్రకృతి ఆధారితంగా, తక్కువ ఖర్చుతో కూడుకున్నదిగా మరియు స్థానిక వ్యవసాయ-పర్యావరణ పరిస్థితులకు అనువుగా ఉండాలి. నిపుణులతో సంప్రదింపుల తర్వాత, ఆయన నౌనిలోని డాక్టర్ యశ్వంత్ సింగ్ పర్మార్ ఉద్యానవన మరియు అటవీ విశ్వవిద్యాలయం (Dr. YSPUHF)  లోని వృక్ష అభివృద్ధి మరియు జన్యు వనరుల విభాగాన్ని సందర్శించారు. అక్కడ ఆయన విల్లో (సాలిక్స్ జాతి) యొక్క మెరుగుపరచబడిన క్లోన్‌ల క్షేత్ర ప్రదర్శనను చూశారు.

శ్రీ అంకుష్, పర్యావరణ మరియు వాణిజ్య విలువలకు ప్రసిద్ధి చెందిన, వేగంగా పెరిగే, దృఢమైన వృక్ష జాతి అయిన సాలిక్స్ (విల్లో) యొక్క మెరుగైన క్లోన్‌లను నాటాలని నిర్ణయించుకున్నారు. విల్లో చెట్లు వేగంగా స్థిరపడటం, విస్తృతమైన పార్శ్వ వేళ్ళు మరియు పెరుగుదల కాలంలో అధిక బాష్పోత్సేకానికి ప్రసిద్ధి చెందాయి. అందువల్ల, కాలానుగుణంగా నీటితో నిండి ఉండే లేదా పశువుల మేతకు గురయ్యే కొండ ప్రాంతాలలో కూడా నేల పరిరక్షణకు ఇవి చాలా అనువైనవి. విల్లో క్లోన్‌లు మెరుగైన పోషక చక్రం, సేంద్రియ పదార్థాల నిక్షేపణ, మెరుగైన నేల నిర్మాణం, పెరిగిన నీటి ఇంకుడు మరియు సమర్థవంతమైన నేల కోత నియంత్రణ ద్వారా నేల సారవంతాన్ని పునరుద్ధరించడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ఆకురాల్చే జాతులు కావడం వల్ల, వాటి ఆకుల రాలిన చెత్త సేంద్రియ పదార్థానికి గణనీయంగా దోహదపడుతుంది, ఇది సూక్ష్మజీవుల కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహిస్తుంది మరియు నేల సారాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది. విల్లో యొక్క పీచు వేరు వ్యవస్థ, సన్నని వేర్ల విస్తృతమైన వలయంతో కూడి ఉంటుంది, ఇది నేల కోతను నివారించడానికి నేలను పట్టి ఉంచుతూ, నీరు మరియు పోషకాలను సమర్థవంతంగా గ్రహించడానికి అనుమతిస్తుంది.

ప్రక్రియ

2013లో శ్రీ అంకుష్ శ్రేష్ఠమైన సాలిక్స్ క్లోన్‌ లను సేకరించారు. మరియు హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని సోలన్, నౌనిలో ఉన్న Dr. YSPUHF శాస్త్రవేత్తలు సాంకేతిక సహాయాన్ని అందించారు. ఈ క్లోన్‌లను వాటి అనుకూలత, నిటారుగా పెరగడం (పారిశ్రామిక వినియోగానికి ఇది ఒక ఆశించదగిన లక్షణం), మరియు కాండం కోతల ద్వారా సులభంగా వ్యాప్తి చెందడం వంటి లక్షణాల ఆధారంగా జాగ్రత్తగా ఎంపిక చేశారు. ఆయన క్షీణించిన భూమిలో విల్లో తోటలను స్థాపించారు. విల్లో సాగుకు అనుబంధంగా, ఆ రైతు రాజ్‌మాష్ మరియు బఠానీ వంటి పప్పుజాతి మొక్కలతో కవర్ క్రాపింగ్‌ను చేపట్టారు. ఇది వాతావరణంలోని నత్రజని స్థిరీకరణకు దోహదపడి, సూక్ష్మజీవుల వైవిధ్యాన్ని మెరుగుపరిచి, నేలలోని సేంద్రియ పదార్థాన్ని మరింత సుసంపన్నం చేసింది. ఈ మెరుగుదలలతో ప్రోత్సాహం పొంది, ఆదాయ సామర్థ్యాన్ని పెంచడానికి పునరుద్ధరించిన ప్రాంతంలో ఆపిల్ మొక్కలను నాటారు.

శ్రీ అంకుష్‌కు కృషి విజ్ఞాన్ కేంద్రం (KVK) నుండి శ్రేష్ఠమైన విల్లో క్లోన్‌ల సరఫరా మరియు సాంకేతిక మార్గదర్శకత్వంతో సహా సమగ్రమైన సంస్థాగత మద్దతు లభించింది. ఈ మద్దతులో మొక్కలు నాటే పద్ధతులు (గుంతలు తవ్వడం, మొక్కల మధ్య దూరం, గుంతలను నింపే మట్టి), నీటిపారుదల ప్రణాళిక మరియు కలుపు నివారణ వంటివి ఉన్నాయి. KVK శాస్త్రవేత్తల క్షేత్ర పర్యటనల ద్వారా క్రమం తప్పకుండా పర్యవేక్షించడం మరియు డాక్టర్ వై.ఎస్.పి.యు.హెచ్.ఎఫ్. వద్ద ఇప్పటికే ఉన్న విల్లో తోటలను ప్రత్యక్షంగా సందర్శించడం వంటివి రైతు సామర్థ్యాన్ని మరింత బలోపేతం చేసి, భూమి యొక్క శాస్త్రీయ నిర్వహణను నిర్ధారించాయి.

ప్రభావం

విల్లో క్లోన్‌లు వాటి తుది వినియోగాన్ని బట్టి విభిన్న ఆర్థిక రాబడులను అందిస్తాయి. వీటిలో పశుగ్రాసం (ఆకులు మరియు లేత కాండాలు), వృక్ష ఆధారిత కాలుష్య నివారణ కోసం బయోమాస్, వంటచెరకు, మరియు బుట్టల అల్లిక వంటి చేతివృత్తుల కోసం కట్టె దుంగలు  ఉన్నాయి. వంటచెరకు మరియు దుంగల కోసం వాణిజ్యానికి అనుకూలమైన చెట్ల కోత సాధారణంగా తోట పరిపక్వతను బట్టి , నాటిన సుమారు 12 సంవత్సరాల తర్వాత ప్రారంభమవుతుంది. ఈనాడు, శ్రీ అంకుష్ కలప, వంటచెరకు, మరియు పారిశ్రామిక అనువర్తనాల కోసం సాలిక్స్ కలపను అమ్మడం ద్వారా స్థిరమైన ఆదాయాన్ని సంపాదిస్తున్నారు. సాంప్రదాయ భారతీయ విల్లోల కంటే నిటారుగా ఉండే ఈ విల్లో క్లోన్‌లు అధిక ధరలను పొందుతాయి మరియు ప్లైవుడ్ తయారీ, క్రీడా వస్తువులు (ముఖ్యంగా క్రికెట్ బ్యాట్ ఉత్పత్తి), మరియు షిటాకే పుట్టగొడుగుల సాగుకు కూడా వీటికి గిరాకీ ఉంది.

కొన్ని సంవత్సరాలలోనే పర్యావరణ ప్రభావం స్పష్టంగా కనిపించింది. ఒకప్పుడు బీడుగా ఉన్న భూమి, పక్షులను ఆకర్షిస్తూ, జీవవైవిధ్యాన్ని పెంచుతూ, స్థానిక సూక్ష్మ వాతావరణాన్ని మెరుగుపరుస్తూ, జీవసంపదతో నిండిన పచ్చని ప్రాంతంగా మారింది. నేలలో తేమ పెరగడం వల్ల నేలమీద పెరిగే ఇతర వృక్షజాలం కూడా వృద్ధి చెందింది. పునరుద్ధరణ దశలో, ఆ రైతు వేరొక భూభాగంలో ఆపిల్ మరియు పప్పుధాన్యాల పంటలను పండించి తన జీవనోపాధిని కొనసాగించాడు. క్షీణించిన భూభాగం విల్లో ఆధారిత చర్యల ద్వారా పర్యావరణపరంగా కోలుకుంటున్నప్పుడు, ఈ పద్ధతి అతనికి స్థిరమైన ఆదాయాన్ని అందించింది.

ఈ చొరవ సమాజంపై ప్రభావం చూపింది. ఒకప్పుడు సందేహించిన పొరుగు రైతులు కూడా ఇలాంటి నమూనాలను అనుసరించడం ప్రారంభించారు. సులభంగా వ్యాప్తి చెందడం మరియు స్పష్టమైన ప్రయోజనాలతో ప్రోత్సహించబడి, చాలామంది తమ క్షీణించిన పొలాల్లో సాలిక్స్ మొక్కలను నాటడం మొదలుపెట్టారు – తద్వారా వాతావరణ మార్పులను తట్టుకోగల జీవనోపాధి వ్యూహంగా వ్యవసాయ-అటవీ విధానాన్ని స్వీకరించారు.

విజయ కారకాలు

విల్లో ఆధారిత భూ పునరుద్ధరణ నమూనా విజయం, సందర్భోచిత, శాస్త్రీయ మరియు సామాజిక-ఆర్థిక కారకాల కలయిక వల్ల సాధ్యమైందని చెప్పవచ్చు. మొదటిగా, స్థానిక వ్యవసాయ-వాతావరణ పరిస్థితులకు అనువుగా ఉండే విల్లో క్లోన్‌లను ఉపయోగించడం వల్ల, క్షీణించిన భూములలో మొక్కలు అధిక సంఖ్యలో బ్రతకడమే కాకుండా, సమర్థవంతంగా స్థిరపడ్డాయి. క్లోన్ ఎంపిక, నాటే పద్ధతులు, నీటిపారుదల మరియు కాలానుగుణ పర్యవేక్షణ వంటి అంశాలపై డాక్టర్ వైఎస్‌పీయూహెచ్‌ఎఫ్ మరియు కృషి విజ్ఞాన్ కేంద్రం (కేవీకే) నుండి నిరంతర సాంకేతిక మార్గదర్శకత్వం లభించడంతో, శాస్త్రీయ మద్దతు కీలక పాత్ర పోషించింది. ఈ విధానం తక్కువ ఖర్చుతో కూడుకున్నది, దీనికి కనీస పెట్టుబడులు మరియు నిర్వహణ మాత్రమే అవసరం. అందువల్ల ఇది చిన్న మరియు సన్నకారు రైతులకు అత్యంత అందుబాటులోకి వచ్చింది. ఈ నమూనా యొక్క ముఖ్య లక్షణం దాని సమీకృత మరియు దశలవారీ విధానం— పర్యావరణ పునరుద్ధరణ కోసం విల్లో మొక్కలను నాటడంతో ప్రారంభించి, ఆ తర్వాత నేల సారవంతం కోసం పప్పుజాతి అంతర పంటలు వేసి, చివరకు ఆదాయం కోసం ఆపిల్ వంటి పండ్ల పంటలను ప్రవేశపెట్టడం. ఇది ఆర్థిక అవకాశాలను కల్పిస్తూనే, భూమిలో క్రమమైన కానీ స్థిరమైన పరివర్తనను నిర్ధారించింది. అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా, రైతు యొక్క దార్శనికత, సహనం మరియు దీర్ఘకాలిక నిబద్ధత కీలకమైనవి.

12 సంవత్సరాలుగా ఆయన చేసిన నిరంతర కృషి, సంస్థాగత మద్దతుతో కలిసి, బీడు భూమిని ఉత్పాదక మరియు వాతావరణ మార్పులను తట్టుకోగల వ్యవసాయ అటవీ వ్యవస్థగా విజయవంతంగా మార్చడానికి దారితీసింది.

ముగింపు మరియు సిఫార్సులు

ఈ చొరవ, పునరావృతమయ్యే వ్యవసాయ-అటవీ ఆధారిత భూ పునరుద్ధరణ నమూనాకు ఒక ఉదాహరణ. ఇది సాలిక్స్ (విల్లో) తోటలను పప్పుజాతి అంతర పంటలతో అనుసంధానించి, ఆ తర్వాత ఆపిల్ వంటి అధిక విలువ గల ఉద్యానవన పంటలను ప్రవేశపెడుతుంది. ఇది శాస్త్రీయ మరియు సంస్థాగత మద్దతుతో బలపడిన, రైతు నేతృత్వంలోని ఆవిష్కరణ. ఇది క్షీణించిన భూమి పునరుద్ధరణకు ఆచరణాత్మక మరియు వాతావరణ మార్పులను తట్టుకోగల పరిష్కారాన్ని అందిస్తుంది. క్షీణించిన, ఉత్పాదకత లేని భూమిని సుస్థిరమైన ఆస్తులుగా మార్చడంలో వాతావరణ-స్మార్ట్ వ్యవసాయ-అటవీ పద్ధతుల సామర్థ్యానికి శ్రీ అంకుష్ కథ ఒక ఉదాహరణ. సంస్థాగత మద్దతుతో కూడిన రైతు నేతృత్వంలోని ఆవిష్కరణలు, వాతావరణ మార్పులను తట్టుకోవడానికి పునరావృతమయ్యే మార్గాలను సృష్టించగలవని ఆయన నమూనా నిరూపిస్తుంది. ఇది చెట్ల ఆధారిత వ్యవసాయ పద్ధతులను ప్రోత్సహించే, దీర్ఘకాలిక పంటలకు మద్దతు ఇచ్చే, మరియు సాంప్రదాయేతర వ్యవసాయ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ అనుసంధానాలను అందించే విధానాల ఆవశ్యకతను కూడా నొక్కి చెబుతుంది. వాతావరణ మార్పులు సాంప్రదాయ వ్యవసాయానికి సవాళ్లు విసురుతూనే ఉన్నందున, ఇటువంటి క్షేత్రస్థాయి అనుభవాలు కేవలం పాఠాలనే కాకుండా, ఆశను కూడా అందిస్తాయి.

Shikha Bhagta, Usha Sharma, Ajay Bragta, and
Nagender Pal Butail
Krishi Vigyan Kendra
Rohru, Shimla
Himachal Pradesh – 171207
E-mail: bhagtashikha@gmail.com

Jai Pal Sharma
College of Horticulture and Forestry
Thunag, Mandi
Himachal Pradesh – 173230

Source: LEISA India, English Edition, June 2025