ఆచారమే స్థితిస్థాపకతగా- హరేలా పండుగ వేడుక

భారతదేశంలోని ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రంలో జరుపుకునే ఉత్సాహభరితమైన మరియు ముఖ్యమైన పండుగ హరేలా, ప్రకృతితో ఈ ప్రాంతానికి ఉన్న లోతైన సంబంధం, దాని వ్యవసాయ సంప్రదాయాలు మరియు లోతైన సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ప్రధానంగా ఉత్తరాఖండ్‌లోని కుమావున్ ప్రాంతంలో గమనించబడిన హరేలా, మానవత్వం మరియు పర్యావరణం యొక్క సామరస్యపూర్వక సహజీవనాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, ఆధ్యాత్మికతను పర్యావరణ అవగాహనతో మిళితం చేస్తుంది.

ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రం వివిధ సాంప్రదాయ పద్ధతులను కలిగి ఉంది, ఇది సాంప్రదాయ కట్టుబాట్ల రూపంలో సమాజం యొక్క ప్రకృతి ఆధారిత పరస్పర చర్యల పాత్రను సూచిస్తుంది మరియు ఈ ముఖ్యమైన ఆచారాలలో ఒకటి హరేలా పండుగ వేడుక. హరేలా అంటే కుమావోని భాషలో “ఆకుపచ్చ దినం” అని అర్థం, ఇది భారతదేశంలోని ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రంలో జరుపుకునే ఒక శక్తివంతమైన మరియు ముఖ్యమైన పండుగ. ఈ పండుగ ప్రకృతితో ఈ ప్రాంతం యొక్క లోతైన సంబంధాన్ని, దాని వ్యవసాయ సంప్రదాయాలను మరియు దాని లోతైన సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ప్రధానంగా ఉత్తరాఖండ్‌లోని కుమావోన్ ప్రాంతంలో జరుపుకునే హరేలా, మానవత్వం మరియు పర్యావరణం యొక్క సామరస్యపూర్వక సహజీవనాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, ఆధ్యాత్మికతను పర్యావరణ అవగాహనతో మిళితం చేస్తుంది.

మూలాలు మరియు ప్రాముఖ్యత

లోతైన వ్యవసాయ సంప్రదాయాలతో కూడిన ఉత్తరాఖండ్, జీవనోపాధి మరియు ఆర్థిక శ్రేయస్సు రెండింటికీ వ్యవసాయంపై ఎక్కువగా ఆధారపడుతుంది. ఈ ప్రాంతంలో అత్యంత ముఖ్యమైన సాంస్కృతిక ఆచారాలలో హరేలా పండుగ ఒకటి, ఇది విత్తే కాలం ప్రారంభాన్ని తెలియజేస్తుంది మరియు సంవత్సరంలో వ్యవసాయ కాల చక్ర ప్రారంభాన్ని ఒక ఉత్సవంగా జరుపుకుంటారు . కుమావున్ వ్యవసాయ సంస్కృతిలో లోతుగా పాతుకుపోయిన హరేలా పండుగ సాంప్రదాయకంగా వర్షాకాలం (శ్రావణ మాసం, జూలై-ఆగస్టు)తో ముడిపడి ఉంది. ఇది శివుడు మరియు పార్వతి దేవి యొక్క దైవిక ఐక్యతను కూడా గుర్తుచేస్తుంది, ఇది సంతానోత్పత్తి మరియు శ్రేయస్సు యొక్క ఇతివృత్తాలను మరియు వ్యవసాయ నైవేద్యాల రూపంలో దేవతను ఆరాధించే పవిత్ర ఆచారం యొక్క వంపును ప్రతిబింబిస్తుంది.

ఈ ఉత్సాహభరితమైన పండుగ భూమి పట్ల ఆశ, ఐక్యత మరియు భక్తిని అనేక విధాలుగా ప్రతిబింబిస్తుంది. హరేలా రుతుపవనాల ప్రారంభం మరియు వ్యవసాయ సీజన్ ప్రారంభాన్ని సూచిస్తుంది. రైతులకు, ఈ సమయంలో విత్తనాలు విత్తడం అనేది సంపన్నమైన పంట కోసం ఆశను సూచిస్తుంది. ఈ పండుగ ప్రజల జీవితాల్లో వ్యవసాయం యొక్క కీలక పాత్రను పునరుద్ఘాటిస్తుంది మరియు ఉత్తరాఖండ్‌లో జీవనోపాధికి మూలస్తంభంగా వ్యవసాయం యొక్క ప్రాముఖ్యతను హైలైట్ చేస్తుంది.

ఉత్తరాఖండ్‌లోని పచ్చని ప్రకృతి దృశ్యాల నేపథ్యంలో జరిగే హరేలా, ప్రకృతి సమృద్ధికి ఒక వేడుక. రుతుపవనాలు కొండ ప్రాంతాలను వృక్షసంపద యొక్క ఉత్సాహభరితమైన వస్త్రంగా మారుస్తుండటంతో, ఈ పండుగ ప్రజలు జీవితాన్ని నిలబెట్టే సహజ వనరులను అభినందించడానికి మరియు గౌరవించడానికి ప్రోత్సహిస్తుంది.

సంతానోత్పత్తి మరియు బలానికి ప్రతిరూపమైన శక్తి దేవతకు అంకితం చేయబడిన హరేలా, మంచి వర్షాలు మరియు వ్యవసాయ విజయాల కోసం ఒక ఆధ్యాత్మిక విజ్ఞప్తి. రైతులు భూమిని పోషించడానికి మరియు ఫలవంతమైన సీజన్‌ను నిర్ధారించడానికి దేవత యొక్క శక్తిని ప్రార్థిస్తారు, ఈ ప్రాంతంలో మానవులు మరియు ప్రకృతి మధ్య లోతైన ఆధ్యాత్మిక సంబంధాలను ప్రతిబింబిస్తుంది.

హరేలా ఉత్తరాఖండ్ సాంస్కృతిక నిర్మాణంలో లోతుగా పాతుకుపోయింది. చిన్న పాత్రలలో విత్తనాలు విత్తడం, మట్టి విగ్రహాలను తయారు చేయడం మరియు జానపద సంగీతం మరియు నృత్యంలో పాల్గొనడం వంటి అనాది కాలం నాటి ఆచారాల ద్వారా, ఈ పండుగ తరతరాలుగా వచ్చిన సంప్రదాయాలు మరియు ఆచారాలను కాపాడటానికి సహాయపడుతుంది. ఇది ఈ ప్రాంతం యొక్క సాంస్కృతిక గుర్తింపు యొక్క సజీవ వ్యక్తీకరణ.

వ్యవసాయం మరియు ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతకు మించి, హరేలా అనేది కలిసి మెలిసి ఉండే సమయం. కుటుంబాలు మరియు పొరుగువారు కలిసి జరుపుకోవడానికి, సాంప్రదాయ భోజనాలు పంచుకోవడానికి మరియు వేడుకల్లో పాల్గొనడానికి వస్తారు. ఈ సామూహిక స్ఫూర్తి సామాజిక బంధాలను బలోపేతం చేస్తుంది మరియు గ్రామాలు మరియు సమాజాలలో ఒకరికి ఒకరు అన్న భావనను పెంపొందిస్తుంది.

ఇటీవలి సంవత్సరాలలో, హరేలా పర్యావరణ అవగాహన పెంచడానికి ఒక వేదికగా మారింది. చెట్ల పెంపకం మరియు పర్యావరణ అనుకూల ప్రచారాలు వంటి కార్యకలాపాలు ఇప్పుడు సర్వసాధారణం అయ్యాయి, ఇది స్థిరత్వం గురించి పెరుగుతున్న స్పృహను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఉత్తరాఖండ్ వంటి పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన ప్రాంతంలో, ఈ పండుగ పర్యావరణంతో సామరస్యంగా జీవించడం యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది.

హరేలా వేడుక

హరేలాకు పది రోజుల ముందు, కుటుంబాలు బార్లీ, గోధుమ మరియు మొక్కజొన్న వంటి ధాన్యాల విత్తనాలను చిన్న వెదురు ఆధారిత బుట్టలలో ప్రాంతం మరియు కాలానుగుణ లభ్యతను బట్టి ఏడు, ఐదు లేదా పదకొండు రకాల స్థానిక పప్పు ధాన్యాలతో పాటు విత్తుతాయి. సాధారణంగా విత్తే జాతులు గోధుమ (ట్రిటికమ్ ఈస్టివమ్ ఎల్.), బార్లీ (హార్డియం వల్గేర్ ఎల్), నల్ల సోయాబీన్ (గ్లైసిన్ మాక్స్ ఎల్.), నల్ల శనగ (విగ్నా ముంగో (ఎల్.) హెప్పర్), ఉలవలు (మాక్రోటిలోమా యూనిఫ్లోరం (లామ్.) వెర్డ్క్.), వరి (ఒరిజా సాటివా ఎల్.) మరియు ఆవాలు (బ్రాసికా జున్సియా (ఎల్.) జెర్న్.)మొదలగునవి.

పండుగ రోజు నాటికి, ఈ విత్తనాలు పచ్చని మొలకలుగా మొలకెత్తుతాయి, ఇది కొత్త జీవితాన్ని సూచిస్తుంది. హరేలా ఎంత పెద్దదిగా మరియు పచ్చగా ఉంటే, రాబోయే సీజన్‌లో ప్రధాన పంట అంత పచ్చగా మరియు సమృద్ధిగా ఉంటుందని ఒక సాధారణ నమ్మకం. హరేలా అని పిలువబడే ఈ మొలకలను పెద్దలు కత్తిరించి కుటుంబ సభ్యుల తలలపై ఆశీర్వాదంగా ఉంచుతారు. ఈ చర్యతో పాటు శ్రేయస్సు మరియు శ్రేయస్సును కోరుకునే సాంప్రదాయ శ్లోకాలు ఉంటాయి. శివుడు, పార్వతి దేవి మరియు “దికారే” లేదా “దికార్లు” అని పిలువబడే గణేశుడు వంటి దేవతల మట్టి విగ్రహాలను పండుగ సమయంలో తయారు చేసి పూజిస్తారు.

అయితే  హరేలా రెండు ముఖ్యమైన వైవిధ్యాలను సమానంగా ఆశ్వీజ (అక్టోబర్-నవంబర్) మరియు చైత్ర (మార్చి-ఏప్రిల్) లలో జరుపుకుంటారు. ఇవి వ్యవసాయ యొక్క చక్రంలో కీలకమైన దశలను సూచిస్తాయి. (బాక్స్ 1 చూడండి). ఈ పండుగలు సమృద్ధిగా పంట పండడానికి మరియు ప్రకృతి వైపరీత్యాల నుండి రక్షణ కోసం రైతు సమాజం దైవిక ఆశీర్వాదాలపై ఆధారపడటాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

వర్షాకాలం హరేలా (శ్రావణమాసం) విస్తృతంగా జరుపుకుంటున్నప్పటికీ, ఆహార ధాన్యాల నుండి పండ్ల తోట పంటలకు మారుతున్న పంట ఎంపికలు, సాంప్రదాయ వ్యవసాయ షెడ్యూల్‌లకు అంతరాయం కలిగించే వాతావరణ అనిశ్చితి మరియు తరతరాలుగా సాంప్రదాయ జ్ఞానం కోల్పోవడం వంటి కారణాల వల్ల ఈ రోజుల్లో అశ్విన్ మరియు చైత్ర హరేలా పండుగలు తక్కువగా జరుగుతున్నాయి. ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రంలోని నైనిటాల్ జిల్లాలోని భీమ్‌టాల్ పట్టణం వంటి ప్రాంతాలలో, జూలై 16 నుండి జూలై 21 వరకు “హరేలా మేళా” జరుగుతుంది, ఇది స్థానిక చేతిపనులు, సంగీతం మరియు సాంప్రదాయ ప్రదర్శనలను ప్రదర్శిస్తుంది, ఇది ఉత్తరాఖండ్ యొక్క గొప్ప సాంస్కృతిక వస్త్రాలను ప్రతిబింబిస్తుంది.

వాతావరణ స్థితిస్థాపకతను బలోపేతం చేయడం

హరేలా అనేది వ్యవసాయ సమృద్ధిని కోరుకోవడమే కాకుండా పర్యావరణ పరిరక్షణను కూడా నొక్కి చెప్పే పండుగగా పరిణామం చెందింది. ఈ ఉత్సవం స్థిరమైన అభివృద్ధి లక్ష్యాలు మరియు సహజ వనరుల నిర్వహణకు సంబంధించిన ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలతో సమర్థవంతంగా సమన్వయం చేసుకుంటుంది. హరేలా పండుగను వాతావరణ అనుకూలతకొరకు మరియు ప్రమాదాలవలన కలిగే చేటును తగ్గింపు కొరకు జరుపుకోవడం ఒక సాంప్రదాయ వ్యవస్థ. కీలకమైన వ్యవసాయ చక్రాలతో ఆచారాలను అనుసంధానించడం ద్వారా, హరేలా స్థిరమైన వ్యవసాయ పద్ధతులు, పర్యావరణ అవగాహన మరియు వాతావరణ అనిశ్చితులకు వ్యతిరేకంగా సమాజ సంసిద్ధతను బలోపేతం చేస్తుంది.

ఈ పండుగ వాతావరణ అంచనా సాధనంగా కూడా పనిచేస్తుంది.హరేలా సమయం (శ్రావణ/జూలై, అశ్విన్/అక్టోబర్-నవంబర్, చైత్ర/మార్చి-ఏప్రిల్) కీలకమైన వ్యవసాయ దశలైన రుతుపవనాల విత్తనాలు, శీతాకాలపు పంటల నాటడం మరియు పంటకోత కాలాలతో సమానంగా ఉంటుంది, ఇది సాంప్రదాయ జ్ఞానంలో ఒక భాగం. హరేలా సమయంలో ఈ ప్రాంతంలోని పెద్దలు వర్షపాతం, వడగళ్ల తుఫానులు లేదా కరువులను అంచనా వేయడానికి పరిశీలనా జ్ఞానంగా సహజ సూచికలను (ఉదా., పక్షుల ప్రవర్తన, మేఘ నమూనాలు) ఉపయోగిస్తారు, రైతులు విత్తనాలు/కోత షెడ్యూల్‌లను సర్దుబాటు చేయడంలో సహాయపడతారు.

మార్చి-ఏప్రిల్‌లో సాధారణంగా కురిసే వడగళ్ల వాన నివారణ మరియు సకాలంలో వర్షాలు కురవాలని, పంట దుర్బలత్వాన్ని తగ్గించాలని రైతులు ప్రార్థిస్తారు కాబట్టి ఈ పండుగను రక్షణ కర్మగా కూడా జరుపుకుంటారు. అంతేకాకుండా, బార్లీ/గోధుమ మరియు పప్పుధాన్యాల విత్తనాలను చిన్న బుట్టలలో విత్తడం (తరువాత దేవతలకు అర్పిస్తారు) సాంప్రదాయ విత్తన సంరక్షణ పద్ధతిగా రెట్టింపు అవుతుంది, ఇది హార్డీ పంట రకాలు అస్థిర వాతావరణాన్ని తట్టుకుంటాయని నిర్ధారిస్తుంది మరియు సాంప్రదాయ ప్రక్రియద్వారా  విత్తనాల క్రమబద్ధీకరణ చేస్తారు.

ఈ పండుగ వేడుక నేల మరియు జీవవైవిధ్య పరిరక్షణకు కూడా సహాయపడుతుంది. హరేలాలో మొక్కలు (సాంప్రదాయకంగా ఓక్, వెదురు లేదా పండ్ల చెట్లు) నాటడం జరుగుతుంది, ఇవి భారీ వర్షాల సమయంలో నేల కోతను నివారిస్తాయి, భూగర్భ జలాల రీఛార్జ్‌ను మెరుగుపరుస్తాయి మరియు జీవవైవిధ్యానికి మద్దతు ఇస్తాయి (ఉదాహరణకు, ఓక్ అడవులు హిమాలయ పర్యావరణ వ్యవస్థలను నిలబెట్టుకుంటాయి).

హరేలా సమయంలో అనేక గ్రామాలు “దేవ్వన్” (పవిత్ర అడవులు) అనే ప్రక్రియను నిర్వహిస్తాయి, అటవీ వనరుల సంరక్షణ కోసం వర్షాకాలంలో స్థానిక వృక్షజాలాన్ని సంరక్షిస్తాయి. సమాజాలు చెట్ల పెంపకం కార్యక్రమాలలో పాల్గొంటాయి మరియు విద్యా సంస్థలు విద్యార్థులను మొక్కలు నాటమని ప్రోత్సహిస్తాయి, పర్యావరణ సమతుల్యత యొక్క ప్రాముఖ్యతను బలోపేతం చేస్తాయి.

ఈ పండుగ సామాజిక బంధాలను కూడా బలోపేతం చేస్తుంది, కుటుంబాలు బహుమతులు ఇచ్చిపుచ్చుకుంటాయి మరియు సమాజాలు ఉత్సవాలు మరియు సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తాయి మరియు ఆచార పాటలను పాడుతారు.

ముగింపు  

హరేలా వంటి సాంస్కృతిక ఉత్సవాలు కేవలం ఆచారం కాదు అంతకంటే ఎక్కువ – అవి కుమౌని ప్రజలకు మరియు వారి భూమికి మధ్య ఉన్న లోతైన సంబంధాన్ని సూచిస్తాయి. హరేలాకు ముందు, సమాజాలు సమిష్టిగా పొలాలను సిద్ధం చేస్తాయి, వాతావరణ మార్పులకు (ఉదా., టెర్రస్ బిల్డింగ్స్, వ్యవసాయ నిర్వహణ) పరస్పర సహాయ వ్యవస్థలను బలోపేతం చేస్తాయి, అయితే ఆచారాలు సురక్షితమైన ధాన్యం నిల్వను నొక్కి చెబుతాయి, వాతావరణ అనిశ్చితుల కారణంగా పంట విఫలమైన సందర్భంలో విత్తనాల క్రమబద్ధీకరణ మరియు నిల్వ ద్వారా అకాల వర్షాలు లేదా తెగుళ్ల కారణంగా పంట వైఫల్యాలకు వ్యతిరేకంగా స్థితిస్థాపక వ్యూహం. అంతేకాకుండా, మానసిక స్థితిస్థాపకత మరియు సాంస్కృతికంగా ఎదుర్కోవడం ఈ అభ్యాసంలో ఒక భాగం, ఎందుకంటే పండుగ వేడుకలు వాతావరణ ప్రమాదాల గురించి రైతుల ఆందోళనను తగ్గిస్తాయి (ఉదా., వడగళ్ళు పంటలను నాశనం చేస్తాయి) ఒక వైపు మరియు హరేలా సమయంలో కథలు మరియు పాటల ద్వారా తరాల మధ్య అభ్యాసాన్ని పెంచుతాయి, ఇది మరోవైపు యువ తరాలకు అనుకూల వ్యూహాలను (ఉదా., మిశ్రమ పంటలు, టెర్రస్ వ్యాసాయం) అందజేస్తుంది

ఈ పండుగ సంప్రదాయాన్ని సమకాలీన పర్యావరణ స్పృహతో మిళితం చేస్తూనే ఉంది, ఇది ఉత్తరాఖండ్ తన సాంస్కృతిక వారసత్వం మరియు సహజ వనరులను కాపాడుకోవడంలో నిబద్ధతకు నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది. దాని పద్ధతులను పునరుజ్జీవింపజేయడం ద్వారా, ఈ ప్రాంతం ఆధునిక వాతావరణ ముప్పులను ఎదుర్కోగలదు మరియు దాని సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని కాపాడుకోగలదు, ఎందుకంటే ఈ పండుగ ప్రజలు, భూమి మరియు సంప్రదాయం మధ్య పరస్పర అనుసంధానాన్ని శక్తివంతమైన జ్ఞాపకంగా కూడా సూచిస్తుంది. ఇది కొత్త వ్యవసాయ సీజన్ యొక్క వేడుకను  జరుపుకోవడమే కాకుండా ఐక్యత, కృతజ్ఞత మరియు పర్యావరణ సంరక్షణ విలువలను కూడా బలోపేతం చేస్తుంది.

References

Bhatt, H., Jugran, H. P., & Pandey, R.,Cultural ecosystem services nexus with socio-cultural attributes and traditional ecological knowledge for managing community forests of Indian western Himalaya, Ecological Indicators, 166, 2024,112379.

Harshit Pant
Scientist
Centre for Socio-economic Development (CSED)
G.B. Pant National Institute of Himalayan
Environment (GBP-NIHE)
Kosi-Katarmal, Almora-263 643, Uttarakhand, India
E-mail: harshit.pantj@gbpihed.nic.in

Source: LEISA India, English Edition, June 2025