మహిళల నేతృత్వంలోని వ్యవసాయ కార్యక్రమాలు

సేంద్రీయ వ్యవసాయ పద్ధతులను ఉపయోగించడం, మార్కెట్లతో సంబంధాలను అభివృద్ధి చేసుకోవడం, ఆదాయాన్ని సంపాదించడం మరియు వారి సంఘం జీవన నాణ్యతను పెంచడం ద్వారా, ఇద్దరు మహిళా వ్యవస్థాపకులు సేంద్రీయ వ్యవసాయాన్ని వ్యాప్తి చేయడంలో ప్రభావం చూపుతున్నారు. అదనంగా, వారు ఇతర మహిళలు సేంద్రీయ వ్యవసాయాన్ని ఆచరణీయమైన మరియు దీర్ఘకాలిక వృత్తిగా కొనసాగించడానికి ప్రోత్సహిస్తూ, మద్దతు ఇస్తున్నారు.

గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థలో మహిళా వ్యవస్థాపకులు కీలక పాత్ర పోషిస్తారు మరియు ఆహార భద్రత, పేదరిక తగ్గింపు మరియు లింగ సమానత్వానికి దోహదం చేస్తారు. గ్రామీణ వ్యవసాయ మహిళలకు ఉన్న కొన్ని అవకాశాలు సేంద్రీయ మరియు ఆరోగ్యకరమైన ఆహారం కోసం డిమాండ్‌ను పెంచడంలో ఉన్నాయి. సేంద్రీయ వ్యవసాయం ఆరోగ్యం మరియు పర్యావరణానికి ప్రయోజనకరంగా ఉన్నప్పటికీ, భూమి, క్రెడిట్, మార్కెట్లు, సాంకేతికత, శిక్షణ మరియు విస్తరణ సేవలకు ప్రాప్యత లేకపోవడం వల్ల సేంద్రీయ వ్యవసాయానికి సంబంధించిన సంస్థను నిర్మించడంలో మహిళలు అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటున్నారు. అడ్డంకులను అధిగమించి విజయం సాధించిన విజయవంతమైన మహిళల నేతృత్వంలోని వ్యవసాయ కార్యక్రమాలకు ఇక్కడ రెండు ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.

శ్రీమతి హితేష్ చౌదరి :

శ్రీమతి హితేష్ చౌదరి ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని అమ్రోహా జిల్లాలోని చక్ చావి గ్రామానికి చెందినవారు. ప్రగతిశీల మహిళా రైతుగా, శ్రీమతి హితేష్ ప్రధాన లక్ష్యం వ్యవసాయ కార్యకలాపాల ద్వారా రైతుల ఆదాయాన్ని పెంచడం. ప్రారంభంలో, ఆమె సాంప్రదాయ సాగు పద్ధతులను అనుసరించడం ద్వారా గోధుమ, నిమ్మ గడ్డి, చెరకు, పసుపు మరియు ఆవాలు పండించేది.

ఆమె వ్యవసాయంలో కొత్త ఆలోచనలు మరియు సాంకేతికతలను అవలంబించడానికి ఎల్లప్పుడూ ఆసక్తి చూపే వ్యక్తి. ఆమె తన శక్తులను కొన్ని రంగాలలో కేంద్రీకరించింది. ఆమె సేంద్రీయ నిమ్మ గడ్డి సాగుపై పనిచేసింది. పోషకాహార కిచెన్ గార్డెన్‌లను నిర్వహించింది. సేంద్రీయ ఇన్‌పుట్ ఉత్పత్తి పద్ధతుల్లో నైపుణ్యాన్ని అభివృద్ధి చేసింది.  తోటి రైతులకు సేంద్రీయ వ్యవసాయంపై ప్రేరణనిచ్చింది మరియు శిక్షణ ఇచ్చింది.

2018లో హరిద్వార్‌లోని పతంజలి ఆర్గానిక్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ నిర్వహించిన ట్రైనర్స్ శిక్షణ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్న తర్వాత ఆమె సేంద్రీయ మరియు సహజ పద్ధతుల ద్వారా వ్యవసాయం ప్రారంభించింది. ప్రస్తుతం ఆమె 2 ఎకరాల భూమిలో ఆవాలు, కూరగాయలు, నిమ్మ గడ్డి, గోధుమ, చెరకు, పసుపు మరియు జామ పంటలను పండిస్తోంది. ఆమె పెద్ద కమతాలను కూడా సేంద్రీయ సాగుకు మార్చింది.

పోషకాల సమతుల్యతలో భాగంగా, ఆమె ఉల్లిపాయ, బంగాళాదుంప, క్యారెట్, ముల్లంగి, పాలకూర, కొత్తిమీర, క్యాబేజీ, మెంతి, అరటి పండ్ల మొక్కలు బొప్పాయి, వంకాయ, చిలకడ దుంప, ఎర్ర ముల్లంగి, జామ మొక్కలు, చేమదుంప, బాటిల్ గోర్డ్, బీరకాయ మొక్కలను పండిస్తుంది.

ఆమె బీజామృతం, పంచగవ్యం, జీవామృతం మరియు ఘనజీవమృతం అనే సహజ పద్ధతుల ద్వారా తయారుచేసిన ఎరువు మరియు ఎరువులను ఉపయోగించడం ప్రారంభించింది. ఆమె కంపోస్ట్ తయారీలో ఆవు పేడను ఉపయోగించింది. ఆమె సహజ వ్యవసాయ ఇన్‌పుట్‌లను తయారు చేయడానికి ఆవు మూత్రాన్ని సేకరించి ఉపయోగిస్తుంది, ఇది పంట ఉత్పత్తికి ఇన్‌పుట్‌లపై భారీ పొదుపుకు సహాయపడుతుంది.

ఆమె నిమ్మ గడ్డి నూనె, గోధుమలు, చెరకు, ఆవాలు, జొన్నలు, పసుపులను నేరుగా వినియోగదారులకు మరియు మండిలో విక్రయిస్తుంది. ఆమె ఇంటి వినియోగం కోసం పండించిన సేంద్రీయ కూరగాయలు, తృణధాన్యాలు మరియు ఆవాలను ఉపయోగిస్తుంది. ఆమె తన ఆదాయాన్ని గణనీయంగా మెరుగుపరుచుకుంది, సేంద్రీయ వ్యవసాయ పద్ధతులను అనుసరించడం ద్వారా తన ఆదాయాన్ని రెట్టింపు చేసింది.

ప్రారంభంలో ఆమె కుటుంబంలో మరియు సామాజిక స్థాయిలో అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంది. ఎటువంటి కుటుంబ లేదా ఆర్థిక సహాయం లేకుండా, ఆమె తన ప్రయాణాన్ని స్వీయ-ధృవీకరణతో ప్రారంభించింది మరియు ఇప్పుడు ఆమె సేంద్రీయ వ్యవసాయ రంగంలో ఇతరులకు సహాయం చేస్తున్న ఈ స్థితికి చేరుకుంది. ఆమె అమ్రోహా జిల్లాలో అనేక స్వయం సహాయక సంఘాల సమూహాలు మరియు FPOలకు మద్దతు ఇస్తుంది.

శ్రీమతి హితేష్ ను ప్రగతిశీల మరియు వినూత్న రైతుగా సామాజిక సంస్థలు మరియు జిల్లా యంత్రాంగం అవార్డులతో సత్కరించాయి. ఆమె GOI లోని వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ డైరెక్టరేట్, సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ విశ్వవిద్యాలయం VC, ఉత్తరప్రదేశ్ వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ మరియు ఉత్తరప్రదేశ్ గవర్నర్ నుండి గౌరవాలు అందుకుంది. ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం కూడా ఆమె పేరును పద్మశ్రీ అవార్డుకు సిఫార్సు చేసింది.

శ్రీమతి సవిత జె. యెల్నే

మహారాష్ట్రలోని వార్ధా జిల్లా కన్హాపూర్ గ్రామానికి చెందిన శ్రీమతి సవితా జె. యేలనే 2008లో ఒక ఎకరం భూమిలో సేంద్రీయ వ్యవసాయం ప్రారంభించారు. తెలంగాణలోని సికింద్రాబాద్‌లో ఉన్న సెంటర్ ఫర్ సస్టైనబుల్ అగ్రికల్చర్ (CSA) ద్వారా ఆమెకు శిక్షణ లభించింది. ఆ తర్వాత, ఆమె మహారాష్ట్ర రాష్ట్ర వ్యవసాయ శాఖ నిర్వహించిన శిక్షణకు కూడా హాజరయ్యారు. ఒక ఎక్స్‌పోజర్ సందర్శన సందర్భంగా, ఆమె మహారాష్ట్ర అంతటా 'స్మార్ట్ ఫార్మర్' అని పిలువబడే శ్రీ సుభాష్ శర్మ సేంద్రీయ వ్యవసాయ క్షేత్రాన్ని సందర్శించారు. 2012లో 6 ఎకరాల భూమిలో సేంద్రీయ వ్యవసాయానికి మారిన తర్వాత, ఆమె సేంద్రీయ వ్యవసాయం కింద మరో 3 ఎకరాల భూమిని కొనుగోలు చేసింది. ఆమె "మహారాష్ట్ర రాజ్య జీవన్ ఉన్నతి అభియాన్"తో సంబంధం కలిగి ఉంది, దీని ద్వారా ఆమె ఇప్పుడు వార్ధా జిల్లా మహిళలకు సేంద్రీయ వ్యవసాయంలో శిక్షణ ఇస్తోంది. ఆమె పతంజలి సేంద్రీయ పరిశోధన సంస్థ (PORI) యొక్క యోగాహార్ కార్యక్రమంలో సభ్యురాలు, ఇది ప్రత్యేకంగా సేంద్రీయ వ్యవసాయానికి అంకితమైన కార్యక్రమం. ప్రస్తుతం ఆమె PORI ద్వారా శిక్షణ పొందిన రైతుగా కూడా ఎంపికైయింది. ఆమె తన అనుభవాలను ఎప్పటికప్పుడు ఆశావహ సేంద్రీయ రైతులకు పంచుకుంటుంది. సవిత పనితో చుట్టుపక్కల రైతులు ప్రేరణ పొందుతున్నారు మరియు ఇప్పుడు 30 మందికి పైగా రైతులు సేంద్రీయ ఆహారాన్ని పండించడం ప్రారంభించారు, ముఖ్యంగా వారి స్వంత వినియోగం కోసం మరియు మిగులును అమ్మడం కూడా ప్రారంభించారు. ఆమె దాదాపు 15 ఎకరాల భూమిని పూర్తిగా సేంద్రీయంగా మరియు దాదాపు 50 ఎకరాల భూమిని 50% సేంద్రీయంగా మార్చింది.

నెమ్మదిగా ఆమె తన వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను వార్ధా-నాగ్‌పూర్ రోడ్డులోని తన పొలం వెలుపల అమ్మడం ప్రారంభించింది. ఆమె సేంద్రీయ దుకాణం వార్ధా నాగ్‌పూర్ జాతీయ రహదారిపై ఉంది. అక్కడ ఆమె కాలానుగుణ కూరగాయలు, గోధుమ పిండి, పప్పులు, ఆవాలు, కొత్తిమీర, మెంతి గింజలు మరియు చెరకు రసం అమ్ముతుంది. ఆమె ప్రాసెసింగ్ మరియు విలువ జోడింపు చేసే పంటలు గోధుమ, చెరకు, ఆవాలు మరియు కంది. ఆమె వేసవి కాలంలో ప్రధానంగా మే-జూన్‌లో తన అవుట్‌లెట్ నుండి చెరకు రసాన్ని విక్రయిస్తుంది. ఆమె తన వ్యవసాయ కూరగాయలన్నింటినీ, ప్రాసెస్ చేసిన చిక్‌పీ (చనా) మరియు కంది (కంది), పసుపు పొడి మరియు బొప్పాయిని అమ్ముతోంది. సోయాబీన్ మరియు మిగిలిన కందిని మార్కెట్ ధరలకు మండిలో అమ్ముతున్నారు. ఆమె తన దుకాణం నుండి సేంద్రీయ/సహజ ఉత్పత్తిని కొనుగోలు చేయడానికి ఇష్టపడతారు ఎందుకంటే ఆమె తన వ్యవసాయ ఉత్పత్తులన్నింటినీ సేంద్రీయ ధరకు ఎటువంటి ప్రీమియం ధర వసూలు చేయకుండా మార్కెట్ ధరలకు విక్రయిస్తోంది.

పోషక నిర్వహణ, మల్చింగ్, పంట మార్పు మొదలైన వాటి కోసం కంపోస్ట్, వర్మీకంపోస్ట్ మరియు ఇతర సేంద్రీయ వనరుల వాడకం వంటి వినూత్న సేంద్రీయ వ్యవసాయ పద్ధతులలో ఆమె చేసిన కృషికి శ్రీమతి సరితను తాలూకా మరియు జిల్లా స్థాయి అధికారులు సత్కరించారు.

ఆమె ఒక వ్యక్తిగత వ్యవస్థాపకురాలు. శ్రీమతి సవిత తన సంభాషణలో మాట్లాడుతూ “ప్రారంభ దశలో ఆమె సమాజం నుండి ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొంది. ప్రజలు ఆమెను పిచ్చి అని, ఆమె తన భర్తను అర్థం చేసుకోదని, ఆమె స్వయంగా వ్యవసాయం చేస్తుందని చెప్పుకునేవారు, కానీ ఇప్పుడు పరిస్థితులు మారిపోయి, వారు కూడా సేంద్రీయ వ్యవసాయం చేయడం ప్రారంభించారు.” ఆమె సమీప రైతులను సేంద్రీయ వ్యవసాయం చేయమని ప్రేరేపించి శిక్షణ ఇచ్చింది.

శ్రీమతి సవిత తన ప్రయాణంతో సంతోషంగా ఉంది మరియు తన పిల్లలకు కావాల్సిన విద్యను అందించగలిగింది. ఆమె కుమార్తె ఇటీవలే బి.ఇ. పూర్తి చేసింది మరియు ఆమె కుమారుడు కూడా ఎం.ఎస్సీ. వ్యవసాయం పూర్తి చేశాడు. ఆమె భర్త మరియు పిల్లలు కూడా వ్యవసాయ నిర్వహణలో సహాయం చేస్తారు.

Pawan Kumar, Manohari Rathi and Apurva Tiwari
Patanjali Organic Research Institute
Haridwar, Uttarakhand, India.
E-mail: manoharirathi19@gmail.com

Source: LEISA India, English Edition, March 2024