కృషి జ్ఞాన్ వాహన్ వ్యవసాయ సాంకేతికతను రైతుల ఇంటి వద్దకు తీసుకెళ్లడం

 కృషి జ్ఞాన్ వాహన్ చొరవ రాష్ట్రంలో అందుబాటులో ఉన్న విస్తరణ సేవలను గణనీయంగా పెంచింది, బీహార్‌లో వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను పెంచే అవకాశం ఉంది. రైతులకు ఆధునిక వ్యవసాయ పద్ధతులు మరియు నిపుణుల మార్గదర్శకత్వాన్ని నేరుగా అందించడం ద్వారా, ఇది అర్థవంతమైన ప్రభావాన్ని సృష్టించనుంది.

భారతదేశంలోని బీహార్‌లో అత్యంత మారుమూల రైతులకు వ్యవసాయ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాలకు పరిమిత ప్రాప్యత యొక్క సవాలును పరిష్కరించడానికి కృషి జ్ఞాన్ వాహన్ (రైతు జ్ఞాన వాహనం) చొరవ ప్రారంభించబడింది. నిపుణుల సలహాలు మరియు తాజా వ్యవసాయ పద్ధతులను నేరుగా రైతుల ఇంటికే అందించడం ద్వారా సమాచార అంతరాన్ని తగ్గించడం దీని లక్ష్యం. విద్యా సాధనంతో కూడిన మొబైల్ వాహనాన్ని (విశ్వవిద్యాలయం అభివృద్ధి చేసిన వ్యవసాయ సాంకేతికతలను ప్రదర్శించే మల్టీమీడియా డిజిటల్ స్క్రీన్) ఉపయోగించి, ఈ కార్యక్రమం లాజిస్టికల్ అడ్డంకులను అధిగమించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది అత్యంత మారుమూల ప్రాంతాలలోని రైతులు కూడా విశ్వవిద్యాలయం యొక్క సాంకేతికతల నుండి ప్రయోజనం పొందగలరని నిర్ధారిస్తుంది.

లక్ష్యాలు

ఈ కార్యక్రమం యొక్క ప్రధాన లక్ష్యాలు:

• విశ్వవిద్యాలయం నుండి తాజా వ్యవసాయ సమాచారం మరియు కొత్త సాంకేతికతలను రైతులతో పంచుకోవడం .
• భూసార పరీక్ష సేవలు, పంట వ్యాధుల నిర్ధారణ, పశుపోషణ సంబంధిత సమస్యలు మరియు అటువంటి మరిన్ని వ్యవసాయ పద్ధతులను మెరుగుపరచడానికి అవసరమైన సౌకర్యాలు మరియు వనరులను అందించడం.
• వివిధ జిల్లాల్లో ఈ ప్రాంతంలో బాగా పనిచేసే వ్యవసాయ పద్ధతులపై అవగాహన పెంచడం.

కృషి జ్ఞాన్ వాహన్

కృషి జ్ఞాన్ వాహన్ (KGV) రైతులకు సమగ్రమైన సేవలను అందిస్తుంది, ఇది బాక్స్ 1లో సంగ్రహించబడింది. కృషి జ్ఞాన్ వాహన్ వ్యవసాయ విస్తరణ కార్యకలాపాలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి అనేక రకాల సాధనాలు మరియు సామగ్రిని కలిగి ఉంది. ఇందులో పోషక లోపాలను గుర్తించడం మరియు ఎరువుల ప్రణాళికలను సర్దుబాటు చేయడం కోసం ఒక పరీక్షా కిట్ మరియు తెగులు గుర్తింపు, మొక్కల వ్యాధి నిర్ధారణ, విత్తన నాణ్యత అంచనా మరియు నేల విశ్లేషణ కోసం ఒక డిజిటల్ స్టీరియో మైక్రోస్కోప్ ఉన్నాయి. డిజిటల్ కాంపౌండ్ మైక్రోస్కోప్ శాస్త్రీయ అధ్యయనాలు, వ్యాధి నిర్ధారణ, విత్తన పునరుత్పత్తి మరియు వ్యవసాయ చీడపీడల నియంత్రణ కోసం రసాయనాలు మరియు జాతుల అధ్యయనానికి మద్దతు ఇస్తుంది. వివిధ పదార్థాలను నిల్వ చేయడానికి ఒక రిఫ్రిజిరేటర్ అందుబాటులో ఉంది, అయితే BOD ఇంక్యుబేటర్ సూక్ష్మజీవ అధ్యయనాలు మరియు టీకా కార్యక్రమాలలో సహాయపడుతుంది. ఎలక్ట్రానిక్ బ్యాలెన్స్ నమూనాల ఖచ్చితమైన కొలతను నిర్ధారిస్తుంది. వైర్‌లెస్ మైక్ మరియు యాంప్లిఫైయర్‌తో స్పీకర్ ఉన్న వ్యవస్థ ద్వారా పబ్లిక్ ప్రకటనలు సులభతరం చేయబడతాయి. ఫోల్డబుల్ ట్రావిస్ పశువుల కృత్రిమ గర్భధారణ (AI) ప్రక్రియలలో ఉపయోగించబడుతుంది మరియు హెమటో-విశ్లేషణ పూర్తి రక్త గణనలను అందిస్తుంది మరియు రక్తహీనత మరియు ఇన్ఫెక్షన్లను నిర్ధారిస్తుంది. మల్టీ-పారామీటర్ మానిటర్ రియల్ టైమ్ పర్యవేక్షణ మరియు క్రిటికల్ కేర్‌కు మద్దతు ఇస్తుంది. ఇంటర్నెట్ కనెక్టివిటీ మరియు కంప్యూటర్ రైతులకు సమాచారం మరియు ఇంటరాక్టివ్ వనరులకు అవసరమైన ప్రాప్యతను అందిస్తుంది.

పద్ధతులు

బీహార్ రాష్ట్రంలో మొత్తం నాలుగు వాహనాలు మోహరించబడ్డాయి: సబోర్‌లోని బీహార్ వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం, పాట్నాలోని బీహార్ జంతు శాస్త్రాల విశ్వవిద్యాలయం, సమస్తిపూర్‌లోని పూసాలోని డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్ సెంట్రల్ వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం మరియు పాట్నాలోని బీహార్ వ్యవసాయ నిర్వహణ మరియు విస్తరణ శిక్షణ సంస్థ (BAMETI)లో ఒక్కొక్కటి. ఇది జిల్లాలోని కృషి విజ్ఞాన కేంద్రం సహకారంతో తయారు చేయబడిన ముందుగా నిర్వచించిన షెడ్యూల్ ప్రకారం జిల్లాల్లోని వివిధ గ్రామాలలో ప్రయాణిస్తుంది. దాని YouTube ఛానెల్ (www.youtube.com/bausabour)లో అందుబాటులో ఉన్న హిందీలో 200 కి పైగా వీడియోల సేకరణ నుండి మల్టీమీడియా వీడియోలు స్క్రీన్‌పై ప్లే చేయబడతాయి. ఆసక్తిగల రైతులకు వివరణాత్మక సమాచారాన్ని అందించే సాంకేతిక నిపుణుల మద్దతుతో వీటిని అభివృద్ధి చేశారు.

కృషి జ్ఞాన్ వాహన్ గ్రామానికి రావడానికి ఒక వారం ముందు, యువ నిపుణులు మరియు ఇతర వాటాదారులు రైతుల అవసరాల గురించి ప్రాథమిక సమాచారాన్ని సేకరిస్తారు. దీని ఆధారంగా, జిల్లాలోని కృషి విజ్ఞాన కేంద్రం (KVK) నుండి ఇద్దరు నిపుణులను రైతుల ప్రశ్నలను పరిష్కరించడానికి నియమిస్తారు. కిసాన్ జ్ఞాన్ వాహన్‌లో కనీసం నలుగురు నిపుణులు ఎల్లప్పుడూ ఉంటారు: KVK నుండి ఇద్దరు నిపుణులు, ATMA నుండి ఒక వ్యవసాయ సాంకేతిక నిర్వాహకుడు లేదా బ్లాక్ టెక్నాలజీ మేనేజర్ మరియు ఈ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్న వ్యవసాయంలో మాస్టర్స్ డిగ్రీ పొందిన యువ నిపుణుడు. అందువల్ల, కిసాన్ జ్ఞాన్ వాహన్ వ్యవసాయం యొక్క ప్రత్యేక అవసరాలను తీర్చడానికి తగిన సలహాలు మరియు పరిష్కారాలను అందించడం ద్వారా విభిన్న మరియు ప్రాంత-నిర్దిష్ట వ్యవసాయ సవాళ్లను పరిష్కరించడం కూడా లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

గ్రౌండ్ అనుభవం – కెవికె ముంగేర్ కేసు

మే 2023లో, డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ ఎక్స్‌టెన్షన్ ఎడ్యుకేషన్, BAU, సబోర్, మే 20, 2024న ముంగేర్‌లోని కృషి విజ్ఞాన కేంద్రం (KVK)లో జిల్లా అంతటా వివిధ బ్లాక్‌లు మరియు గ్రామాలను లక్ష్యంగా చేసుకుని జాగ్రత్తగా ప్రణాళిక వేసిన ప్రయాణ ప్రణాళికతో KGV ప్రయాణాన్ని నిర్వహించింది. కవర్ చేయబడిన ప్రదేశాలు టెటియాబాంబర్ (మే 20), సంగ్రాంపూర్ (మే 21), తారాపూర్ మరియు అసర్‌గంజ్ (మే 22), బరియార్‌పూర్ (మే 23), సదర్ (మే 24), మరియు జమల్‌పూర్ మరియు ధర్హర (మే 25).

బాక్స్ 1: ఫీచర్లు మరియు సేవలు

ఈ మార్గదర్శక కార్యక్రమానికి KVK, ముంగేర్ నుండి ఇద్దరు అనుభవజ్ఞులైన నిపుణులు నాయకత్వం వహిస్తున్నారు: విస్తరణ విద్యలో సబ్జెక్ట్ మేటర్ స్పెషలిస్ట్ డాక్టర్ బి.డి. సింగ్ మరియు గృహ శాస్త్రంలో సబ్జెక్ట్ మేటర్ స్పెషలిస్ట్ డాక్టర్ సుజాత కుమారి. ఈ శాస్త్రవేత్తలు రైతులతో నేరుగా పాల్గొని, వారి ప్రశ్నలకు సమాధానమిస్తూ, స్థానిక వాతావరణానికి అనుగుణంగా కొత్త వ్యవసాయ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాలను వారికి పరిచయం చేశారు. ఈ ఇద్దరు శాస్త్రవేత్తలతో పాటు, రాష్ట్ర వ్యవసాయ శాఖ నుండి విస్తరణ కార్యకర్తలు కూడా హాజరయ్యారు.

లఖన్‌పూర్ గ్రామంలో జరిగిన కెజివి అనుభవాల కథనం ఇక్కడ ఉంది. మే 22న, కృషి జ్ఞాన్ వాహన్ తారాపూర్ బ్లాక్‌లోని లఖన్‌పూర్ గ్రామానికి చేరుకుంది. వాహనం గ్రామ చౌపాల్ సమీపంలో పెద్ద పీపాల్ (పవిత్ర అంజూరపు) చెట్టు దగ్గర కేంద్ర సమావేశ స్థలంలో నిలిపి ఉంచబడింది. ఈ విషయం త్వరగా వ్యాపించింది. త్వరలోనే పెద్ద సంఖ్యలో రైతులు కెజివి సమీపంలో గుమిగూడారు. సుమారు 84 మంది రైతులు కృషి జ్ఞాన్ వాహన్‌ను సందర్శించి చౌపాల్‌కు హాజరయ్యారు. వ్యాన్ లోపల, ఒక పెద్ద స్క్రీన్ ఏర్పాటు చేయబడింది, ఇంటిగ్రేటెడ్ ఫార్మింగ్ సిస్టమ్ (IFS) పై సమాచార వీడియోను ప్లే చేశారు - ఉత్పాదకత మరియు లాభదాయకతను పెంచడానికి పంట ఉత్పత్తి, పశువుల నిర్వహణ మరియు ఇతర వ్యవసాయ కార్యకలాపాలను మిళితం చేసే స్థిరమైన వ్యవసాయానికి సమగ్ర విధానం.

వీడియో ముగియగానే, డాక్టర్ బి.డి. సింగ్ ముందుకు వచ్చి, జనసమూహాన్ని వారు అర్థం చేసుకున్న మరియు వారికి సంబంధించిన భాషలో ఉద్దేశించి ప్రసంగించారు. పంట ఎంపిక, పశువుల ఏకీకరణ మరియు వనరుల నిర్వహణపై ప్రశ్నలకు సమాధానమిస్తూ, వారి నిర్దిష్ట అవసరాలకు అనుగుణంగా IFS నమూనాను ఎలా మార్చుకోవచ్చో ఆయన వివరించారు. పరిశుభ్రత సంబంధిత సమస్యలు, వ్యవసాయ శ్రమ మొదలైన గృహ శాస్త్ర అంశాలను పరిశీలించిన డాక్టర్ సుజాత కుమారి ఆయన వివరణలను మరింత సుసంపన్నం చేశారు. వారు ఆసక్తిగల రైతులకు “IFS” పై ముద్రించిన ఫోల్డర్‌లను కూడా పంపిణీ చేశారు.

ఈ సంభాషణ ప్రశ్నోత్తరాల (ప్రశ్నలు మరియు సమాధానాలు) సెషన్‌తో ముగియలేదు. రైతులు తమ అనుభవాలను మరియు సవాళ్లను పంచుకోవాలని ప్రోత్సహించారు, ఇది రెండు వైపులా సంభాషణను ప్రోత్సహిస్తుంది. శాస్త్రవేత్తలు అభిప్రాయాన్ని గమనించారు, KVK యొక్క భవిష్యత్తు జోక్యాలు మరింత లక్ష్యంగా మరియు ప్రభావవంతంగా ఉండేలా చూసుకున్నారు.

సూర్యుడు అస్తమించగానే, కృషి జ్ఞాన్ వాహన్ దాని తదుపరి గమ్యస్థానానికి వెళ్లడానికి సిద్ధమైంది. లఖన్‌పూర్ గ్రామ రైతులు ఉత్సాహంగా మరియు తాము నేర్చుకున్న కొత్త పద్ధతులను ఉపయోగించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారని భావించి చౌపాల్ నుండి బయలుదేరారు. శాస్త్రవేత్తలు మరియు కెవికెల మొబైల్ నంబర్‌లను సేకరించినప్పుడు వారి ఆసక్తి స్పష్టంగా కనిపించింది.

సవాళ్లు

కిసాన్ జ్ఞాన్ వాహన్ చొరవ అనేక కీలక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటుంది. ప్రధాన సమస్యలలో ఒకటి, పేలవమైన రోడ్ల కారణంగా మారుమూల ప్రాంతాలకు చేరుకోవడంలో ఇబ్బంది, ఇది సకాలంలో సేవలను అందించడంలో ఆటంకం కలిగిస్తుంది. అదనంగా, వివిధ ప్రాంతాలలోని విభిన్న వ్యవసాయ పద్ధతులు ప్రామాణిక విధానాన్ని అమలు చేయడం కష్టతరం చేస్తాయి, దీనికి మరింత స్థానిక అవసరాలకు తగిన పరిష్కారాలు అవసరం. భాషా వ్యత్యాసాలు మరియు రైతులలో మారుతున్న అక్షరాస్యత స్థాయిలు కూడా కమ్యూనికేషన్ అడ్డంకులను సృష్టిస్తాయి, ఇది అధునాతన వ్యవసాయ జ్ఞానాన్ని తెలియజేయడం కష్టతరం చేస్తుంది.

జ్ఞాన వ్యాప్తికి అనువైన, మాడ్యులర్ విధానాన్ని అవలంబించడం ద్వారా విభిన్న వ్యవసాయ పద్ధతుల సవాలును పరిష్కరించారు. దీని అర్థం ఒకే పరిమాణానికి సరిపోయే పరిష్కారానికి బదులుగా, ఈ చొరవ వివిధ సందర్భాలకు అనుగుణంగా కంటెంట్‌ను రూపొందించింది. దీన్ని చేయడానికి, ఈ చొరవ ప్రాంతీయ-నిర్దిష్ట కంటెంట్ లైబ్రరీలను ఏర్పాటు చేస్తోంది. ఈ లైబ్రరీలు పండించే నిర్దిష్ట పంటలు, స్థానిక వాతావరణ కారకాలు మరియు ప్రబలంగా ఉన్న వ్యవసాయ పద్ధతులు వంటి వివిధ ప్రాంతాల ప్రత్యేక పరిస్థితులు మరియు అవసరాలకు అనుగుణంగా వనరులను కలిగి ఉంటాయి. ఈ వనరులను ఉపయోగించి బృందాలు తమ బోధనలను అనుకూలీకరించడానికి అనుమతించడం ద్వారా, వారు స్థానిక రైతులకు సంబంధించిన సంబంధిత సమాచారాన్ని అందించగలరు.

ఈ అనుకూలత వివిధ ప్రాంతాలలోని రైతులకు అందించిన సమాచారం సంబంధితంగా మరియు వెంటనే వర్తించేలా చూసింది. భాషా అడ్డంకులను మరియు వివిధ అక్షరాస్యత స్థాయిలను అధిగమించడానికి, ఈ కార్యక్రమం బహుళ దిశల కమ్యూనికేషన్ వ్యూహాన్ని అనుసరించింది, ఇందులో ప్రాంతీయ మాండలికాలలో కమ్యూనికేట్ చేయగల స్థానిక వ్యవసాయ నిపుణుల (వ్యవసాయ సాంకేతిక నిర్వాహకులు, ATMA పథకం కింద బ్లాక్ టెక్నాలజీ నిర్వాహకులు) సహాయం తీసుకోవడం కూడా ఉంది.

ప్రయోజనం మరియు ప్రభావం

బీహార్ వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన కృషి జ్ఞాన్ వాహన్, సబోర్, 2024 మే నుండి ఆగస్టు వరకు, 12 జిల్లాల్లోని 52 బ్లాక్‌లలో 87 కి పైగా ప్రదేశాలకు ప్రయాణించింది, 6,712 మందికి పైగా రైతులతో (ప్రశ్నోత్తరాల సమావేశానికి హాజరైనవారు) తన ఔట్రీచ్ ప్రయత్నాల ద్వారా పాలుపంచుకుంది.

బీహార్‌లో వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను పెంచే సామర్థ్యంతో, రాష్ట్రంలో అందుబాటులో ఉన్న విస్తరణ సేవలను గణనీయంగా పెంచడం కృషి జ్ఞాన్ వాహన్ చొరవ లక్ష్యం. రైతులకు ఆధునిక వ్యవసాయ పద్ధతులు మరియు నిపుణుల మార్గదర్శకత్వాన్ని నేరుగా అందించడం ద్వారా, ఇది అర్థవంతమైన ప్రభావాన్ని సృష్టించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. అయితే, కేవలం నాలుగు వాహనాలతో ఇటువంటి ఉన్నత ఆశయాలను సాధించడంలో ఉన్న సవాలును మేము అంగీకరిస్తున్నాము.

స్థిరత్వం మరియు విస్తరణ

కృషి జ్ఞాన్ వాహన్ చొరవ దీర్ఘకాలిక స్థిరత్వం మరియు స్కేలబిలిటీని సాధించడానికి, స్థిరమైన నిధులు మరియు బలమైన సంస్థాగత మద్దతు చాలా కీలకం. BAU వైస్ ఛాన్సలర్ ప్రతిపాదించిన విధంగా, బీహార్‌లోని 38 జిల్లాలలో అంకితమైన మొబైల్ వ్యవసాయ వ్యాన్‌లతో ఈ చొరవను విస్తరించడానికి, ప్రభుత్వ సంస్థలు, వ్యవసాయ సంస్థలు మరియు స్థానిక సమాజాల మధ్య సమన్వయ ప్రయత్నాలు అవసరం. ఈ సహకారంలో స్థానిక మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు నిధులను పొందేందుకు మరియు సహాయక విధానాలను అభివృద్ధి చేయడానికి కలిసి పనిచేయడం అవసరం, విశ్వవిద్యాలయాలు మరియు పరిశోధనా కేంద్రాలతో భాగస్వామ్యాలు అవసరమైన సాంకేతిక నైపుణ్యం మరియు శిక్షణను అందించగలవు. కమ్యూనిటీ నాయకులు మరియు రైతులను నిమగ్నం చేయడం వలన ఈ చొరవ స్థానిక అవసరాలను తీరుస్తుందని మరియు అట్టడుగు మద్దతును పొందుతుందని నిర్ధారిస్తుంది. అదనంగా, వాటాదారుల (ప్రైవేట్ భాగస్వాములు, NGOలు) మధ్య వనరుల భాగస్వామ్యం ప్రభావాన్ని పెంచుతుంది మరియు పునరుక్తిని తగ్గించగలదు, అయితే కొనసాగుతున్న అభిప్రాయ విధానాలు కార్యక్రమానికి నిజ-సమయ సర్దుబాట్లను అనుమతిస్తాయి.

నేర్చుకున్న పాఠాలు మరియు ముగింపు

వ్యవసాయ అభివృద్ధిలో సందర్భోచిత జోక్యాల అవసరాన్ని కృషి జ్ఞాన్ వాహన్ చొరవ హైలైట్ చేస్తుంది, అయితే ఇది కేంద్రీకృత విధానం యొక్క సవాళ్ల గురించి కొన్ని పాఠాలను కూడా వెల్లడిస్తుంది. నిపుణుల జ్ఞానం మరియు వనరులను నేరుగా రైతులకు అందించడం ద్వారా వ్యవసాయ పద్ధతులను ఆధునీకరించడం దీని లక్ష్యం అయినప్పటికీ, ఈ చొరవ నిజంగా ప్రాంతీయ అవసరాలను తీర్చడానికి మరియు స్థానిక సమాజాలలో విశ్వాసాన్ని పెంపొందించడానికి అనుకూలంగా ఉండాలి. ఉత్పాదకతను సమర్థవంతంగా పెంచడానికి మరియు పశుసంవర్ధకాన్ని మెరుగుపరచడానికి, రైతులు మరియు స్థానిక వాటాదారుల నుండి అభిప్రాయాన్ని చేర్చడం చాలా అవసరం. ఈ కార్యక్రమం వినూత్నంగా ఉండటమే కాకుండా అది సేవలందించే సమాజాల వాస్తవికతలలో కూడా పాతుకుపోయి ఉందని నిర్ధారించడానికి ఇది సహాయపడుతుంది. అంతిమంగా, ఈ చొరవ రైతులను శక్తివంతం చేయడం, ఆహార భద్రతను మెరుగుపరచడం మరియు బీహార్‌లో ఆర్థిక వృద్ధిని ప్రేరేపించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. అయితే, రాష్ట్ర వ్యవసాయ రంగానికి స్థిరమైన భవిష్యత్తును సాధించడానికి, ఇది సాంప్రదాయ అంచనాలకు మించి అభివృద్ధి చెందాలి మరియు మరింత వికేంద్రీకృత, సమగ్ర నమూనాను స్వీకరించాలి.

Aditya Sinha  
Assistant Professor,
Department of Extension Education
Bihar Agricultural University, Sabour, Bihar
E-mail: inc.aditya@gmail.com

D.R. Singh 
Vice Chancellor,
Bihar Agricultural University, Sabour, Bihar
R.K. Sohane  
Director Extension Education
Bihar Agricultural University, Sabour, Bihar
Source: LEISA India, English Edition, December 2024