అగ్రిప్రెన్యూర్ గా మారే ప్రయాణం మహిళా రైతులకు సవాళ్లు మరియు ముందుకు వెళ్ళే మార్గం

మహిళల నేతృత్వంలోని వ్యవసాయ సంస్థలను ప్రోత్సహించడం ఇకపై ఒక ఎంపిక కాదు, స్థిరమైన అభివృద్ధికి అవసరం. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మహిళల నేతృత్వంలోని వ్యాపారాలను నిర్ధారించడం, వ్యవసాయ రంగంలో ఉపయోగించని సామర్థ్యాన్ని వెలికితీయడమే కాకుండా పేదరికాన్ని తగ్గిస్తుంది, ఉపాధిని సృష్టిస్తుంది మరియు మరింత లింగ సమాన సమాజాన్ని నిర్మిస్తుంది.

56 ఏళ్ల జమ్నా దేవి భారతదేశంలోని థార్ ఎడారి విస్తారమైన ప్రాంతంలో ఉన్న జోధ్‌పూర్ జిల్లాలోని ఫలోడి బ్లాక్‌లోని మారుమూల గ్రామమైన మోఖేయ్ నివాసి. ఆమె ఒక రైతు మరియు ఆమె ప్రాంతంలో గ్రావిస్ అమలు చేసిన వివిధ వ్యవసాయ కార్యక్రమాలలో చురుకుగా పాల్గొనేది. ఆమె తన గ్రామానికి చెందిన బుధర్ దాస్ ఫార్మర్ ఇంట్రెస్ట్ గ్రూప్ (FIG) సభ్యురాలు మరియు ధోర ధరి ఫార్మర్స్ ప్రొడ్యూసర్ ఆర్గనైజేషన్ (FPO) బోర్డు సభ్యులలో ఒకరు.

2019 లో దేవి FIG లో చేరినప్పుడు, ఆమె నెలవారీ సమావేశాలలో క్రమం తప్పకుండా పాల్గొనేది. ఇది ఆమెకు అంత సులభం కాదు కానీ చివరికి, ఆమె అనేక ఇతర మహిళా సభ్యులతో కలిసి నాయకత్వ నైపుణ్యాలు, ఆర్థిక అక్షరాస్యత, వ్యాపార ప్రణాళిక, బుక్ కీపింగ్, జీలకర్ర సాగుపై వ్యవసాయ క్షేత్ర శిక్షణ, ఉత్పత్తి సాంకేతికత, తెగులు మరియు వ్యాధుల నిర్వహణ, పోషకాలు మరియు నీటి నిర్వహణ మరియు పంటకోత నిర్వహణ వంటి వాటిపై శిక్షణ పొందింది.

ఈ చర్చల సమయంలో తరచుగా ఎదురయ్యే ముఖ్యమైన సవాళ్లలో స్థానికంగా జీలకర్ర గింజలు అందుబాటులో లేకపోవడం ప్రధానమైది. ఆమె ఒకసారి ఎక్స్పోజర్ సందర్శనల సమయంలో ఆమెతో పాటు ఉన్న విత్తన బ్యాంకును తెరవాలనే ఆలోచన రూపుదిద్దుకోవడం ప్రారంభించింది. ఆమె వెంటనే 60 కిలోల జీలకర్ర విత్తనాలను (GC4 రకం) (మార్కెట్‌లో చాలా అరుదుగా దొరుకుతుంది) సేకరించి, స్థానిక మరియు సాంప్రదాయ వ్యవసాయవేత్తలుగా మారే ప్రయాణం సవాళ్లు మరియు రైతుల ముందుకు సాగే పద్ధతిని ఉపయోగించి మట్టి కుండలలో నిల్వ చేసింది. ఆమె తన ఇంట్లో ఈ బ్యాంకును సృష్టించింది మరియు FIGలోని ఇతర సభ్యులతో కలిసి దీనిని నిర్వహిస్తుంది.

తదుపరి విత్తన సీజన్‌లో, FIG సభ్యులు 60 కిలోల నిల్వ జీలకర్ర విత్తనాలను 25 మంది రైతులకు పంపిణీ చేశారు. రైతులు పంట కోసిన తర్వాత, వారి నుండి రెట్టింపు జీలకర్ర విత్తనాలను సేకరించి తదుపరి రబీ సీజన్‌కు ఉపయోగించారు, తరువాత 50 మంది రైతులకు పంపిణీ చేశారు. నేటికి, 240 కిలోల విత్తనాలు విత్తన బ్యాంకు వద్ద ఉన్నాయి. ఆమె మరియు గ్రామంలోని రైతులు మంచి నాణ్యమైన విత్తనాలను వారి ఇంటి వద్దే పొందగలుగుతున్నారు, సమయం మరియు డబ్బు రెండింటినీ ఆదా చేస్తూ ఇన్‌పుట్ సరఫరాదారులు మరియు కమిషన్ ఏజెంట్లపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తున్నారు. జామ్నా దేవి తన గ్రామంలోని అనేక మంది మహిళలను అధునాతన వ్యవసాయ పద్ధతులను ఉపయోగించడంలో సమీకరించడంలో కూడా కీలక పాత్ర పోషించారు.

బోర్డు సభ్యురాలిగా ఆమె తన FPO కోసం 3 సంవత్సరాల స్థిరత్వం/వ్యాపార ప్రణాళిక కార్యకలాపాల అభివృద్ధిలో చురుకుగా పాల్గొంటోంది మరియు దానిని క్రియాత్మక వ్యవసాయ సంస్థగా మార్చడంలో దోహదపడటానికి సిద్ధంగా ఉంది. ఎంటర్‌ప్రైజ్ కొన్ని విషయాలను నేర్చుకొని, విజయవంతం కావడానికి కొంత సమయం పడుతుంది. అయితే జమ్నా దేవి కథ ఇప్పటికీ ఒక మినహాయింపు మరియు థార్ యొక్క కష్టతరమైన ప్రాంతం, హెచ్చుతగ్గుల వాతావరణం, పునరావృతమయ్యే కరువులు, నీటి కొరత, ఇసుక కోత మరియు లవణీయత యొక్క ప్రభావంతో చిన్న మరియు సన్నకారు రైతుల కష్టాలను మరింతగా ప్రభావితం చేస్తుంది. ఇంటిలో కుటుంబ సభ్యుల సంరక్షణ, రోజువారీ వ్యవసాయం మరియు పశుపోషణ కార్యకలాపాలు మరియు ఇతర ఇంటి పనులలో వారి పాత్రతో పాటు ఎక్కువ దూరం నుండి నీటిని తీసుకురావడానికి వారి సమయం ఎక్కువగా ఖర్చు చేయడం వల్ల ఇక్కడ మహిళలు తరచుగా ఎక్కువగా ప్రభావితమవుతారు. వారిపై ఈ స్పష్టమైన పరిమితులు వారు చదువుకోవడానికి, స్వీయ సంరక్షణకు లేదా ఆదాయాన్ని సంపాదించే అవకాశాలపై అభివృద్ధి చేసుకోవడానికి ఉన్న సమయాన్ని పరిమితం చేస్తాయి.

మహిళలు నాయకత్వంలోని వ్యవసాయ సంస్థలు  :

గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మహిళలు నాయకత్వం వహించే వ్యవసాయ సంస్థలు లాభదాయక వ్యాపార సంస్థలుగా తమను తాము నిలబెట్టుకునే మార్గంలో అనేక అడ్డంకులను ఎదుర్కొంటున్నాయి. వీటిలో సరసమైన మరియు నాణ్యమైన వ్యవసాయ సరఫరాలు మరియు ఇన్‌పుట్‌లు అందుబాటులో లేకపోవడం, వర్కింగ్ క్యాపిటల్, మార్కెట్, టెక్నాలజీ, వ్యక్తిగతీకరించిన మార్గదర్శకత్వం మరియు హ్యాండ్‌హోల్డింగ్‌తో పాటు విద్య లేకపోవడం, పరిమిత చలనశీలత, ప్రొఫెషనల్ నెట్‌వర్క్లకు ప్రాప్యత లేకపోవడం మరియు పరిమిత పరిశ్రమ జ్ఞానం వంటి అనేక ఇతర అంశాలు ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం ఉన్న సామాజిక ఏర్పాట్లు మహిళలను వ్యవస్థాపక వెంచర్‌లను చేపట్టేందుకు ప్రోత్సహించే బదులు సంప్రదాయ లింగ పాత్రలకు పరిమితం చేస్తాయి.

సాధారణంగా వారు వ్యవసాయంలో కలుపు తీయడం, విత్తడం, నాట్లు వేయడం మరియు పంట కోయడం వంటి పనులతో పాటు పశువుల సంరక్షణలో పాల్గొంటారు. మార్కెట్ మరియు అమ్మకాలకు సంబంధించిన ప్రతిదీ సాధారణంగా ఇంటిలోని పురుషులు మాత్రమే చేసే పనిగా పరిగణించబడుతుంది. మరియు వ్యవసాయ మరియు అనుబంధ కార్యకలాపాలలో వారి భారీ ప్రమేయం మరియు సహకారం ఉన్నప్పటికీ, మహిళల పని ఆర్థికంగా ఉత్పాదకతగా గుర్తించబడదు. వారి ఇంటి పనులు మరియు వ్యవస్థాపక కార్యకలాపాల మధ్య స్పష్టమైన తేడాను గీయడం కష్టం.అయితే మొత్తం పరిస్థితి ఇప్పుడు మారుతున్నప్పటికీ వారిని అరుదుగా మహిళలు  యాజమాన్యంలో ఉన్నట్లు గుర్తించబడుతుంది.

పురుష సభ్యుల వలసల ఫలితంగా భారతీయ వ్యవసాయంలో స్త్రీలింగీకరణ వేగంగా జరుగుతున్నందున, ఎక్కువ మంది మహిళలు వ్యవసాయ వ్యవస్థాపకతను సహజ ఎంపికగా ఎంచుకుంటున్నారు. ఈ మార్పు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నప్పటికీ, మహిళలు సూక్ష్మ వ్యవస్థాపకులుగా మారడానికి మరియు మూలధనం, మార్కెట్లు మరియు సరఫరా గొలుసులకు నైపుణ్యాలను పెంచుకోవడానికి వీలు కల్పించే పర్యావరణ వ్యవస్థ ఉందా లేదా అనేది సమాధానం చెప్పాల్సిన పెద్ద ప్రశ్న. రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంస్థలు (FPOలు) ఆవిర్భావం చిన్న మరియు సన్నకారు రైతులకు ప్రయోజనకరంగా ఉందని నిరూపించబడింది మరియు వారు కలిసి మెరుగైన మార్కెట్లను పొందేందుకు మరియు వారి ఆర్థిక సామర్థ్యాన్ని పెంచుకునేందుకు వీలు కల్పించింది. FPOలలో చేరడం చాలా మంది రైతుల జీవితాలను మార్చివేసింది కానీ మహిళలు వ్యవస్థలో పురుషులతో సమాన అవకాశాలను పొందారా? చాలా సార్లు చాలా మంది మహిళలు కఠినమైన సామాజిక-సాంస్కృతిక నిబంధనలు, కుటుంబ బాధ్యతలు మరియు తక్కువ సామాజిక చలనశీలత కారణంగా ఈ సంస్థలలో పాల్గొనలేకపోతున్నారు. FPO సభ్యత్వం మరియు నాయకత్వ పాత్రలలో పురుషులే ఎక్కువగా ఉన్నారు. ఈ సంస్థల బోర్డులలో మహిళలు ఎక్కువగా ప్రాతినిధ్యం వహించరు మరియు వారు సభ్యులుగా మారినప్పుడు కూడా, వారు తరచుగా సమావేశాలకు హాజరు కారు లేదా వారు హాజరైనప్పుడు మాట్లాడరు.

భారతదేశం ప్రపంచంలోనే అత్యల్ప మహిళా కార్మిక భాగస్వామ్య రేటు కలిగిన దేశాలలో ఒకటి. వ్యవసాయంలో వారు ఉత్పత్తి వనరులలో ఎక్కువ భాగాన్ని కలిగి ఉండకుండా క్రమబద్ధంగా మినహాయించబడ్డారు. 70% కంటే ఎక్కువ మంది గ్రామీణ మహిళలు వ్యవసాయంలో పనిచేస్తున్నప్పటికీ, 13% కంటే తక్కువ మంది మాత్రమే భూమిని కలిగి ఉన్నారు. 2020లో భారత ప్రభుత్వం 2024 నాటికి దేశంలో 10,000 FPOల పథకాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి వివరణాత్మక మార్గదర్శకాలను జారీ చేసింది. కానీ దురదృష్టవశాత్తు, ఈ పథకంలో కనీస సంఖ్యలో మహిళా FPOలను ఏర్పాటు చేయాలనే దాని గురించి ఎటువంటి ప్రస్తావన లేదు, లేదా FPOలో చేర్చాల్సిన కనీస సంఖ్యలో మహిళా సభ్యుల గురించి ఎటువంటి వివరణ లేదు. మహిళా రైతులకు సమాచారం, చలనశీలత మరియు డబ్బు అందుబాటులో ఉండటం చాలా తక్కువ మరియు దీనివలన మహిళలను చేర్చడానికి ప్రత్యేక ప్రయత్నాలు అవసరమవుతాయి ఎందుకంటే వారు స్వయంగా FPOలలో భాగం కావాలని పరిగణించరు.

GRAVIS ప్రస్తుతం 2 FPOలు మరియు 50 FIGలతో పని చేస్తోంది మరియు అలా చేస్తున్నప్పుడు కనీసం 33% మంది సభ్యులు నిర్ణయాధికారం మరియు మార్కెట్ సంబంధిత కార్యకలాపాలలో పూర్తిగా పాల్గొనే మహిళలేనని నిర్ధారిస్తుంది. ఈ సమూహాలలోని మహిళలు తగిన నైపుణ్యం మరియు సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించడం ద్వారా బోర్డు సభ్యులు మరియు వాటాదారులుగా నాయకత్వ స్థానాల్లోకి చేర్చబడ్డారు. డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌ల ద్వారా నేర్చుకోవడం, సుగంధ ద్రవ్యాల ఉత్పాదకత పెంపు కోసం మంచి వ్యవసాయ పద్ధతులు, సమగ్ర సుగంధ ద్రవ్యాల సేంద్రీయ వ్యవసాయం మరియు విత్తనాలు, పొలంలో శిక్షణలు మరియు ప్రదర్శనలు, భూమి తయారీకి సాంకేతిక పరికరాలు, సేకరణ, జాబితా నిర్వహణ, ధరల నిర్వహణ, కొనుగోలుదారులతో సమన్వయం మరియు అవగాహనతో పాటు వివిధ రకాల ఆర్థిక సేవలను పొందడంలో కూడా వారికి శిక్షణ ఇవ్వబడింది.

రాజస్థాన్‌లోని జోధ్‌పూర్ జిల్లాలోని ఓసియన్ మరియు ఫలోడి బ్లాక్‌లకు చెందిన వెయ్యి మంది చిన్న మరియు సన్నకారు జీలకర్ర మరియు కొత్తిమీర సాగుదారులు ఈ జాబితాలో చేరారు మరియు వారు FIG లు మరియు FPOల ద్వారా సమిష్టిగా వ్యాపారం నిర్వహించడం ప్రారంభించారు. సుగంధ ద్రవ్య రైతుల వ్యక్తిగత మరియు సమూహ సామర్థ్యంలో గణనీయమైన పెరుగుదల ఉంది. మెరుగైన సాంకేతికతలు మరియు నిర్వహణ పద్ధతుల కింద 914 ఎకరాల భూమిలో పెరుగుతున్న అమ్మకాల పరిమాణం మరియు విలువలో గణనీయమైన పెరుగుదల ఉంది. 100% పురుష మరియు స్త్రీ రైతులు మరియు ఇతర విలువ జోడింపు కార్యకలాపాలలో పాల్గొనేవారు బ్యాంకులు మరియు కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డుల ద్వారా ఆర్థిక సేవలను పొందగలుగుతున్నారు. రైతులందరికీ వ్యక్తిగత బ్యాంకు ఖాతాలు ఉన్నాయి మరియు దాని ఆర్థిక సేవల నుండి ప్రయోజనం పొందుతున్నారు. ఇందులో పాల్గొన్న రైతులు జీవనోపాధిని సాధించడానికి ఇది ఇప్పటికీ చాలా దూరం మరియు GRAVIS సుగంధ ద్రవ్య రైతుల FIGలు మరియు FPOలను, ముఖ్యంగా మహిళలను, వనరులను యాక్సెస్ చేయడానికి సమర్థవంతమైన సామాజిక-ఆర్థిక వాతావరణంతో వారికి మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా, ప్రత్యక్ష సంబంధాలను మరియు మెరుగైన ఆదాయాలు మరియు లాభాల కోసం నాణ్యమైన వ్యవసాయ ఇన్‌పుట్‌లను పొందడం ద్వారా వారికి మద్దతు ఇవ్వడం కొనసాగుతుంది.

మహిళా వ్యవసాయ వ్యవస్థాపకతను బలోపేతం చేయడం

గ్రామీణ మహిళలు వ్యవస్థాపకతను కొనసాగించాలనుకునే సవాళ్లను అధిగమించడానికి, నైపుణ్య శిక్షణ, విలువ జోడింపు ఇన్‌పుట్‌లు, మెరుగైన ఆర్థిక ప్రాప్యత, రిస్క్ షేరింగ్ మరియు మార్కెట్ సహకారాలతో పాటు మార్గదర్శకత్వాన్ని అందించే సహాయక వాతావరణాన్ని పెంపొందించాలి. మహిళల వ్యవసాయ వ్యవస్థాపకతను బలోపేతం చేయగల మరియు ప్రోత్సహించగల కొన్ని ఇతర అంశాలు:

• మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలకు డిజిటల్ ఆర్థిక అక్షరాస్యత శిక్షణ కార్యక్రమాలు.
• ఉత్పత్తి ఆధారిత కంపెనీ నుండి మార్కెట్ ఆధారిత సామాజిక సంస్థగా FPOను అభివృద్ధి చేయడానికి మహిళలకు నైపుణ్యాలను అందించడం. తగినంత పరిమాణంలో ఉత్పత్తి చేయడం ముఖ్యం కానీ డిమాండ్‌ను అర్థం చేసుకోవడం మరియు మార్కెట్ యొక్క నాణ్యత మరియు ప్రక్రియ అవసరాలను తీర్చడానికి రైతులను సిద్ధం చేయడం కూడా అవసరం. FPOలను నిలబెట్టడానికి విలువ జోడింపు మాత్రమే సహాయపడుతుంది.
• ఆర్థిక కార్యకలాపాల్లో మహిళల భాగస్వామ్యం పెరగడం జాతీయ ప్రాధాన్యత కలిగిన అంశంగా మారాలి.
• వ్యాపారాలు ప్రారంభించడానికి, ఆస్తులు కొనడానికి మరియు ఇళ్ళు నిర్మించడానికి బ్యాంకులు మరియు ఇతర ఆర్థిక సంస్థల నుండి సరళమైన నిబంధనలపై రుణాన్ని పొందడంలో మహిళలకు ప్రాధాన్యత.
• గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని అర్హతగల వ్యవసాయ మహిళా కార్మికులకు విధానాలు మరియు కార్యక్రమాల ద్వారా ప్రత్యామ్నాయ మరియు మెరుగైన ఉపాధి అవకాశాలను కల్పించడం.
• మహిళా వ్యవస్థాపకతను లక్ష్యంగా చేసుకునే కార్యక్రమాలు వారి సమయం మరియు డబ్బు సంబంధిత సమస్యలను పరిష్కరించాలి. మహిళా రైతుల అవసరాలను తీర్చడానికి అనుకూలమైన ఆర్థిక ఉత్పత్తులు మరియు సేవలను అందుబాటులో ఉంచాలి.
• మహిళలకు ప్రత్యామ్నాయ క్రెడిట్ స్కోర్ వ్యవస్థను సృష్టించడం, వారి ఉత్పత్తులను మార్కెట్ చేయడానికి మరియు విక్రయించడానికి వివిధ ఇ-కామర్స్ ప్లాట్‌ఫామ్‌లలో వారిని నమోదు చేయడం, చలనశీలత పరిమితులు మరియు ఇతర సామాజిక-సాంస్కృతిక అంశాలను అధిగమించడం.
• చిన్న మరియు స్థానిక FPOలు బహుళ రాష్ట్ర మరియు జాతీయ స్థాయి ఉత్పత్తిదారుల సమిష్టి వేదికలపైకి వచ్చి సమిష్టి ప్రయోజనాన్ని పొందడానికి సహాయం చేయడం.
• తాజా మరియు సరసమైన యంత్రాలు మరియు సాంకేతికత మొదలైన వాటిపై సమాచారాన్ని పొందేందుకు మహిళలను జాతీయ మరియు అంతర్జాతీయ స్థాయి వాణిజ్య ఉత్సవాలు మరియు ప్రదర్శనలలో పాల్గొనేలా ప్రోత్సహించడం.
• మహిళా వ్యవస్థాపకులకు ప్రభుత్వ పథకాలను పొందడంలో వారికి సహాయపడటం, వారికి సంబంధించిన వాటి గురించి సమాచారాన్ని అందించడం ద్వారా. ఆర్థిక ఇబ్బందులతో బాధపడుతున్న సంస్థలకు కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు మంచి నిధుల వనరుగా ఉంటాయి.
• మార్కెట్లో ఆచరణీయంగా ఉండటానికి కమ్యూనికేషన్లు, బ్రాండింగ్, నాణ్యత నిర్వహణ, ధరల నిర్ణయం మరియు పంపిణీ మార్గాలతో మహిళలు నాయకత్వం వహించే వ్యవసాయ సంస్థలకు సహాయం చేయడానికి నైపుణ్యం కలిగిన నిపుణులు మరియు పరిశ్రమ నిపుణులను తీసుకురావడం.

మహిళల నేతృత్వంలోని వ్యవసాయ సంస్థలను ప్రోత్సహించడంతో పాటు  స్థిరమైన అభివృద్ధి అవసరం. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మహిళలచే నిర్వహించబడే వ్యాపారాలను నిర్ధారించడం వలన వ్యవసాయ రంగం యొక్క ఉపయోగించని సామర్థ్యాన్ని వెలికితీయడమే కాకుండా పేదరికాన్ని తగ్గించవచ్చు, ఉపాధిని సృష్టించవచ్చు మరియు లింగ సమాన సమాజాన్ని నిర్మించవచ్చు. భారతదేశంలో వ్యవసాయ ప్రకృతి దృశ్యానికి మూల కర్తలైన మహిళల ఆకాంక్షలు మరియు పురోగతిని అడ్డుకునే అనేక అంతరాలను పూడ్చేటప్పుడు, ప్రభుత్వ, వాణిజ్య మరియు పౌర సమాజ రంగాలు పాల్గొన్న విభిన్న రంగాల విధానం ఆవిష్కరణ మరియు వృద్ధిని కేంద్రీకరించడంలో కీలకమైనది.

Krupa Gandhi 
Communication & Dissemination Consultant, 
GRAVIS
3/437, 458, M M Colony, Pal Road
Jodhpur-342008, India.
E-mail: krupa@gravis.org.in www.gravis.org.in

Source: LEISA India, English Edition, March 2024