దుర్భలమైన పర్యావరణ వ్యవస్థలలో చిక్కుకున్న చిన్న, సన్నకారు రైతుల జీవనోపాధికి వైవిధ్యీకరణ ఒక ముందుకు వెళ్ళే మార్గం. వాటిలో పాడి పరిశ్రమ ఒక మంచి ఎంపిక . విదర్భలోని పాడి రైతులు శ్రీ కామధేను డైరీ ఫార్మర్ లిమిటెడ్ అనే ఎఫ్‌పిఓను ఏర్పాటు చేయడానికి కలిసి వచ్చారు, ఇది విజయవంతంగా నిర్వహించబడుతోంది, మెరుగైన పాల ఉత్పత్తి కోసం వివిధ రకాల సేవలను అందిస్తోంది.
మహారాష్ట్రలోని విదర్భ ప్రాంతం కరువులు మరియు పంట వైఫల్యాలకు పేరు గాంచింది . ఎక్కువ మంది రైతులు జీవనోపాధి కోసం వ్యవసాయంపై ఆధారపడి ఉన్నారు. వర్షాభావ పర్యావరణ పరిస్థితులు, క్షీణించిన నేలలు, అధిక ఉత్పత్తి ఖర్చులు, తెగుళ్ళు మరియు కీటకాల సమస్యలు, పంట ఎంపికలు మరియు ఒకే రకమైన పంటలపై ఎక్కువగా ఆధారపడటం, పరిమిత రుణ లభ్యత, మార్కెట్ సవాళ్లు వంటి ప్రతికూల కారకాల కలయిక ముఖ్యంగా పత్తి రైతులకు వ్యవసాయాన్ని ప్రమాదకరంగా మరియు తక్కువ లాభదాయకంగా మారుస్తుంది. పునరావృత నష్టాలు మరియు నిరాశాజనక పరిస్థితులు రైతులను కష్టాల్లోకి నెట్టివేస్తున్నాయి, కొన్నిసార్లు ఆత్మహత్యలు వంటి తీవ్రమైన చర్యలకు దారితీస్తున్నాయి.
ఈ సవాలును ఎదుర్కోవడానిలో వైవిధ్యీకరణ ఒక మార్గం. వాటిలో పాడి పరిశ్రమ ఒక మంచి ఎంపిక. పశువుల పెంపకం మరియు వృద్ధి అనేక కుటుంబాలకు అదనపు ఆదాయ మార్గాన్ని చూపిస్తుంది. కృత్రిమ గర్భధారణ మరియు విస్తృత శ్రేణి సహాయక కార్యకలాపాల ద్వారా మెరుగైన పాల ఉత్పత్తి కోసం స్థానిక పశువులు మరియు గేదెల జన్యు సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచడానికి చేసిన ప్రయత్నాలను ఈ వ్యాసం చర్చిస్తుంది.
మొదటి అడుగు
2016 సంవత్సరంలో BAIF యొక్క పశువుల పెంపకం కేంద్రం ప్రారంభించబడింది. నాణ్యమైన పశువుల జాతులను ఉత్పత్తి చేయడానికి అనేక సేవలు అందించబడ్డాయి. BAIF ఇంటి వద్ద కృత్రిమ గర్భధారణ సేవలను ప్రారంభించింది మరియు దీని ఫలితంగా ఐదు సంవత్సరాలలో ఈ ప్రాంతంలో 940 ఆడ దూడలు జన్మించాయి. (టేబుల్ 1 చూడండి). ప్రారంభంలో రైతులకు దీనిపై అవగాహన లేకపోవడంతో కృత్రిమ గర్భధారణను ప్రోత్సహించడం చాలా కష్టమైంది.
రైతుల ఆలోచనా విధానాలను మార్చడం పెద్ద సవాలుగా మారింది. అవగాహన కార్యక్రమాల ద్వారా క్రమంగా రైతులు పాడి పశువుల పెంపకం వ్యాపారం గురించి తెలుసుకున్నారు.
పాల ఉత్పత్తి పెరుగుదల
పెరుగుతున్నపాడి పశువుల జనాభాతో పాటు పాల ఉత్పత్తి కూడా పెరిగింది. ఈ ప్రాంతంలో పాల గణాంకాలు ఉత్పత్తి గణనీయంగా పెరుగుతున్నాయని సూచిస్తున్నాయి. 2016లో 6 గ్రామాల నుండి (ఉదా. పర్సోడి, లడ్గావ్, కేదార్‌పూర్, కుకాడి పంజారా, పార్డి (గో), బోర్గొండి) రోజుకు 150 లీటర్ల పాల ఉత్పత్తి మాత్రమే నమోదైంది. 2020లో అదే గ్రామాలలో పాల ఉత్పత్తి రోజుకు 1250 లీటర్లకు పెరిగింది. వ్యాపార సామర్థ్యాన్ని పరిశీలించిన తర్వాత 17 గ్రామాల నుండి 150 మందికి పైగా రైతులు 2021 సంవత్సరంలో పాడి వ్యాపారం చేపట్టడంవలన పాల ఉత్పత్తి రోజుకు 2500 లీటర్లకు పైగా పెరిగింది. (టేబుల్ 1 చూడండి)
రైతులు ఉత్పత్తి చేసిన పాలను అమ్ముకోవడంలో సవాళ్ళు ప్రారంభమయ్యాయి. రైతులు ఎదుర్కొన్న సవాళ్ళు క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి.
- పాల ఉత్పత్తి పెరిగింది కానీ రైతులు తమ ఉత్పత్తులను అమ్ముకోవడానికి మార్కెట్ అందుబాటులో లేదు.
- కొంతమంది కొనుగోలుదారులు ఉన్నప్పటికీ ఉత్పత్తులకు తగిన గిట్టుబడి ధరలు లభించలేదు.
- దగ్గరలో నిల్వ చేయడానికి పాడి శీతలీకరణ కేంద్రాలు లేకపోవడంతో వారు పాలు అమ్ముకోవడానికి దూర ప్రాంతాలకు వెళ్ళవలసి వచ్చింది.
- రైతులు తమ ఉత్పత్తులను విలువ ఆధారిత పాల ఉత్పత్తులను తయారు చేసే చిల్లర వ్యాపారులకు అమ్మారు.
- బ్లాక్‌లో ఇంటింటికి వెళ్లి వినియోగదారులకు నేరుగా అమ్మే విధానాన్ని రైతులు అన్వేషించారు కానీ ఇది చాలా ఒత్తిడితో కూడుకున్నది మరియు సమయం తీసుకునేది.
పట్టిక 1: పాలు పితికే పశువుల పాల ఉత్పత్తిలో పెరుగుదల మరియు రైతుల యొక్క ప్రమేయం, సంవత్సరాల వారీ గణాంకాలు
| సంవత్సరం | పాలు పితికే పశువులు (సంఖ్య) | పాల ఉత్పత్తి (లీటర్లలో) | పాల్గొన్న రైతులు (సంఖ్యలు) |
| 2016 | 91 | 261 | 43 |
| 2017 | 113 | 430 | 53 |
| 2018 | 223 | 750 | 67 |
| 2019 | 249 | 983 | 79 |
| 2020 | 263 | 1250 | 89 |
| 2021 | 443 | 2500 | 151 |
FPO ఏర్పాటు
ప్రస్తుత పరిస్థితి యొక్క ప్రాముఖ్యతను పరిగణనలోకి తీసుకుని, అట్టడుగు స్థాయిలో సవాలును ఎదుర్కోవడానికి రైతు ఉత్పత్తి సంస్థను ప్రోత్సహించడానికి ఒక వ్యూహాత్మక నిర్ణయం తీసుకోబడింది. ఫలితంగా పశుసంవర్ధక శాఖలోని అన్ని విభాగాలకు సింగిల్ విండో పరిష్కారం/సేవలను అందించే లక్ష్యంతో FPO స్థాపించబడింది. ఆ ప్రాంతంలో పాడి ఆధారిత రైతు ఉత్పత్తి సంస్థకు మద్దతు ఇవ్వడానికి NABARD ముందుకు వచ్చింది. 2020లో NABARD ఉత్పత్తి సంస్థ అభివృద్ధి నిధి కింద శ్రీ కామధేను డైరీ ఫార్మర్ ప్రొడ్యూసర్ కంపెనీ లిమిటెడ్ అనే ఒక FPO స్థాపించబడింది. NABARD 2020 నుండి 2022 వరకు 3 సంవత్సరాల పాటు ఆర్థిక సహాయం అందించింది.
శ్రీ కామధేను డైరీ ఫార్మర్ ప్రొడ్యూసర్ కంపెనీ లిమిటెడ్ 2020లో నాగ్‌పూర్‌లోని రిజిస్ట్రార్ ఆఫ్ కంపెనీస్ వద్ద పరిమిత కంపెనీగా నమోదు చేయబడింది. FPOలో 17 గ్రామాల నుండి 362 మంది పాల ఉత్పత్తిదారులు ఉన్నారు. వీరిలో 224 (61.87%) రైతు వాటాదారులు 2 హెక్టార్ల కంటే తక్కువ భూమిని కలిగి ఉన్న చిన్న మరియు సన్నకారు రైతులు. ఇది 2020 సెప్టెంబర్ 11న డైరీ మరియు పాల సేకరణ కేంద్రాలను నడపడంలో అనుభవం ఉన్న పది మంది క్రియాశీలక యువ బోర్డ్ ఆఫ్ డైరెక్టర్లతో స్థాపించబడింది. ఎన్నికైన డైరెక్టర్ల బోర్డు లో నలుగురు మహిళా సభ్యులు మరియు ఆరుగురు పురుష సభ్యులు ఉన్నారు. FPC కి రూ.10 లక్షల అధీకృత మూలధనం మరియు రూ.5లక్షల పెయిడ్-అప్ మూలధనం ఉంది.
FPO పాలన మరియు నిర్వహణపై డైరెక్టర్లు, CEO మరియు వాటాదారుల సభ్యుల సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించడంపై ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది. వ్యాపార ప్రణాళిక అభివృద్ధి మరియు ఫార్వర్డ్ లింకేజీలు, పాల ప్రాసెసింగ్ విధానం, విలువ జోడింపు మరియు FPO ద్వారా పాల ప్రాసెసింగ్‌పై అవగాహన పెంపొందించే కార్యక్రమాలపై దృష్టి కేంద్రీకరించబడింది. విలువ జోడింపు మరియు పాల ప్రాసెసింగ్ లాభాలు మరియు నష్టాలను లెక్కించడం మరియు FPO యొక్క పాలన అంశాలపై CEOకు శిక్షణ ఇవ్వబడింది. మార్కెట్ గొలుసులను స్థాపించడం మరియు దానికి అవసరమైన ప్రాథమిక లైసెన్సులను పొందడంపై మరింత మార్గదర్శకత్వం రూపొందించబడినది. శ్రీ కామధేను డెయిరీ ఫార్మర్ లిమిటెడ్ ఇన్‌పుట్ సరఫరా, విలువ జోడింపు మరియు మార్కెటింగ్‌కు సంబంధించి ఈ క్రింది సేవలను చేపట్టింది.
కావలిసిన పెట్టుబడులు
- డోర్‌స్టెప్ కృత్రిమ గర్భధారణ (వాటాదారులకు మరియు క్రమరహిత రైతులకు వేర్వేరు రేట్లు)
- పశువులలో ఖనిజ లోపాలను పరిష్కరించడానికి మంచి నాణ్యత గల ఖనిజ మిశ్రమాన్ని సరఫరా చేస్తుంది.
- పశువుల మేత నిర్వహణ కోసం మెరుగైన మేత రకాలను అందిస్తుంది.
- మార్కెట్ ధరలతో పోలిస్తే తక్కువ ధరలకు మంచి నాణ్యమైన పశువుల దాణాను సరఫరా చేస్తుంది.
- రైతులను సైలేజ్ తయారు చేసి మరియు ఉత్పత్తి చేసిన సైలేజ్‌ను, FPO ద్వారా విక్రయించమని ప్రోత్సహిస్తుంది.
విలువ జోడింపు
- పాలను ఖావా, పనీర్, పెరుగు,మజ్జిగ, నెయ్యి, స్వీట్లు, శ్రీ ఖండము మొదలైనవిగా తయారుచేయడం.
- పత్తి, సోయాబీన్ మరియు కంది పంటల వ్యవసాయ వ్యర్థాలను సమీకరించి ప్రాసెసర్‌కు సరఫరా చేయడం.
అవుట్‌పుట్ మార్కెటింగ్ - ఫార్వర్డ్ లింకేజీలు
- బ్లాక్ స్థాయిలో అన్ని పాల ఉత్పత్తులకు సింగిల్ విండో అవుట్‌లెట్‌లను సృష్టించడం.
- ఇతర పాల సంస్థలు/పెద్ద బ్రాండ్లతో పోల్చితే తక్కువ ధరలకు వినియోగదారులకు మంచి నాణ్యమైన పాలను ఇంటింటికీ సరఫరా చేయడం.
- రైతులకు సేంద్రియ ఎరువులు అందించడం(వానపాములతో వర్మీ కంపోస్ట్).
- ఏ రంగంలోనైనా రైతుల అవసరాలను తీర్చడం మరియు వాటిని తీర్చడంపై కృషి చేయడం.
ప్రారంభంలో ఒక సమూహం (చిన్న స్థాయిలో వివిధ పాల ఉత్పత్తుల ఉత్పత్తిలో నిమగ్నమై ఉంది) ఆ గ్రామంలో కోవాను ఉత్పత్తి చేస్తోంది. FPO స్థాపించిన తర్వాత, ఈ యూనిట్‌ను FPOలో విలీనం చేయాలని నిర్ణయించారు. పాలను అమ్మడంతో ప్రారంభించి, పన్నీర్, శ్రీ ఖండ్, పెరుగు, మజ్జిగ, వెన్న వంటి విలువ ఆధారిత ఉత్పత్తులకు విస్తరించింది. ప్రారంభంలో ప్రయాణం ప్రారంభమైనప్పుడు, ఇది చిన్న స్థాయిలో ఉండేది, కానీ క్రమంగా వ్యాపార కార్యకలాపంగా పరిణామం చెందింది.
మహిళా కేంద్రీకృత విధానం
ఈ చొరవను మహిళా కేంద్రీకృతం చేయడం అనేది కీలకమైన వ్యూహాలు మరియు అభ్యాసాలలో ఒకటి. పాడి వ్యాపారం యొక్క ప్రక్రియ మరియు విజయంలో మహిళల భాగస్వామ్యం కీలకమైన అంశం ఎందుకంటే వారు పాలు పితకడం నుండి పశువుల మొత్తం నిర్వహణ వరకు పశువుల పెంపకం నిర్వహణలో అత్యంత చురుగ్గా ఉంటారు. అందువల్ల మహిళలు నిర్వహించే పశువుల నిర్వహణ పద్ధతులను మెరుగుపరచడంపై ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది.100కంటే ఎక్కువ మంది మహిళా పశువుల పెంపకందారులు ఆరోగ్యకరమైన మరియు పరిశుభ్రమైన ఉత్పత్తులను అందించడానికి శుభ్రమైన పాలు పితకడాన్ని ప్రోత్సహిస్తున్నారు.
పశువులను సమర్థవంతంగా పెంచుతూ, ఆదాయాన్ని పెంచుకోవడానికి పది పాయింట్లతో పశువుల నిర్వహణ పద్ధతులకు అదనపు ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది. (బాక్స్ 1 చూడండి).
బాక్స్ 1: పాడి వ్యాపారంలో మెరుగైన నిర్వహణ కోసం మహిళలు అనుసరించే పది నిర్వహణ పద్ధతులు.
- గృహ స్థాయిలో పాల ఉత్పత్తిని పెంచడానికి కృత్రిమ గర్భధారణ మరియు పశువుల మెరుగైన జాతులను ప్రోత్సహించడం.
- పశువుల ఆరోగ్యాన్ని కాపాడుకోవడానికి నులిపురుగుల నిర్మూలన మరియు టీకాల షెడ్యూల్‌ను నిర్వహించడం.
- పశువులకు ప్రాథమిక చికిత్స (జాతి పశువైద్యులచే).
- మేత ఉత్పత్తి - పశువులకు మేత వేసే సైలేజ్ పద్ధతులకు అదనంగా పశుగ్రాస సాగు సమయాల గురించి మహిళలకు అవగాహన.
- పశువులలో ఖనిజ లోపాలపై వారి జ్ఞానం ఆధారంగా, ఖనిజ మిశ్రమాలను క్రమం తప్పకుండా పశువులకు తినిపించడం.
- పశువుల శరీర బరువును బట్టి వాటి మేత అవసరాలను అంచనా వేయడం.
- పశువుల మేత కోసం పశువుల తొట్టిని క్రమం తప్పకుండా ఉపయోగించడం మరియు మేత వృధాను నివారించడం.
- పశువులకు శుభ్రమైన ప్రదేశం, నీడ మరియు అనుకూల వాతావణం కలుగజేయడం.
- పరిశుభ్రమైన పాలు పితికే పద్ధతుల యొక్క మెరుగైన పద్ధతులు పాటించడం.
- బయోగ్యాస్‌ను ఇంధనంగా ఉపయోగించడానికి ఆవు పేడ నిర్వహణ మరియు వ్యర్థాలను వర్మీకంపోస్ట్‌గా మార్చడం మరియు పేడను సమర్ధవంతంగా వినియోగించడం.
2016 ప్రారంభంలో కేవలం 40 మంది మహిళా రైతులు మాత్రమే పాల్గొన్నారు. 2020 చివరి నాటికి 100 మందికి పైగా మహిళలు BAIF యొక్క పశువుల పెంపకం కార్యక్రమం నుండి పొందిన నైపుణ్యాల ద్వారా నేర్చుకున్న సరైన నిర్వహణ పద్ధతులను అవలంబించారు.
పట్టిక 2: FPC ద్వారా విక్రయించబడే పాల ఉత్పత్తులు
| క్ర. సంఖ్య | ప్రత్యేకమైన | ఉత్పత్తి(కిలోలలో) | రేట్లు | మొత్తం |
| 1 | కోవా మేకింగ్ | 2464.89 | 291.59 | 7,18,729.90 |
| 2 | పన్నీర్ | 5338 | 267.91 | 14,30,100.26 |
| 3 | పెడ | 1328.7 | 272.80 | 3,62,473.76 |
| 4 | లోని | 37.7 | 441.91 | 16,660.00 |
| 5 | బాసుండి | 133 | 167.59 | 22,289.81 |
| 6 | టప్ | 109.33 | 441.63 | 48,283.14 |
| 7 | పెరుగు | 64.79 | 25.00 | 1,619.75 |
| 8 | క్రీమ్ | 815.83 | 160.61 | 1,31,029.11 |
| 9 | రబడి | 87 | 250.00 | 21,750.00 |
| 10 | డైరీకి అమ్మబడింది | 6352 | 42.64 | 2,70,849.28 |
| 11 | ఇంటి నుండి ఇంటికి | 32203 | 44.77 | 14,41,623.52 |
| మొత్తం | 44,65,408.53 | |||
| మొత్తం ఖర్చు | 43,39,377.53 | |||
లాభం |
| 1,26,031.00
| ||
పశుపోషణలో ఉత్తమ పద్ధతుల్లో దాదాపు 100 మంది మహిళలకు "మహిళ పశు పాలక్"గా శిక్షణ ఇచ్చారు. మహిళలు వర్మీకంపోస్టింగ్, బయోగ్యాస్ వాడకం, ప్రాథమిక చికిత్స (ఎథ్నోస్ వెటర్నరీ), శుభ్రమైన పాలు పితికే విధానం, పశువుల దాణా నిర్వహణ, పశుగ్రాసం విలువ జోడింపు, క్లైమేట్ స్మార్ట్ పశువుల గృహాలు, పశువుల పెంపకం సేవలను అభ్యసిస్తున్నారు. 80% కంటే ఎక్కువ కుటుంబాలు పశువుల పెంపకంపై ఖర్చులను ఆదా చేసుకున్నాయి.
మూడు స్వయం సహాయక బృందాలు మరియు వ్యక్తిగత మహిళలు వర్మీ కంపోస్టింగ్‌ను అభ్యసిస్తున్నారు. ఫలితంగా జీవనోపాధి మెరుగుపడుతుంది.
రైతుల జీవనోపాధిపై ప్రభావం
FPO వివిధ పరిస్థితులలో చాలా మంది రైతుల జీవితాలను సానుకూలంగా ప్రభావితం చేసింది. మూడు సంవత్సరాలలో రైతులు సేవలను ఎలా పొందారో మరియు ఎంత ప్రయోజనం పొందారో ఈ క్రింది డేటా వెల్లడిస్తుంది.
- 55 మంది రైతులు FPCకి పాలు సరఫరా చేశారు మరియు వారు రెండు సంవత్సరాలలో తమ ఆదాయాన్ని 15% పెంచుకున్నారు.
- 137 కంటే ఎక్కువ మంది రైతులు దాణా ఖర్చులను ఆదా చేశారు.
- రెండు సంవత్సరాలలో 12 మంది వ్యక్తిగత రైతులు మరియు 4 స్వయం సహాయక సంఘాలు తమ ఆదాయాన్ని 20% పెంచుకున్నాయి.
- 179 మంది రైతులు వినియోగదారులుగా ఉన్నారు.
- సరఫరాదారులు తమ ఆదాయాన్ని కనీసం 10% పెంచుకున్నారు.
- కృత్రిమ గర్భధారణ కార్యక్రమం ద్వారా 194 మంది రైతులు ప్రయోజనం పొందారు, పశువుల నిర్వహణపై 15% ఖర్చులు ఆదా అయింది .
- FPO బ్రికెట్ తయారీదారుకు పత్తి అవశేషాలను సరఫరా చేసింది - దీని ద్వారా 50 కంటే ఎక్కువ మంది రైతులు 5-7% మెరుగైన ఆదాయంతో లబ్ధి పొందారు.
- FPO బ్లాక్‌లోని 20 కంటే ఎక్కువ మంది వాటాదారులకు పాలను సరఫరా చేసింది, తద్వారా ప్రతి కుటుంబం ఇతరుల నుండి పాలు కొనుగోలు చేయడంలో ప్రతిరోజూ 10% ఆదా చేస్తుంది.
మార్కెటింగ్
SKDFPCL తన సొంత బ్రాండ్ - శ్రీ కామధేనును స్థాపించింది. వినియోగదారులను ఆకర్షించడం ఎంతో అవసరం. అందువల్ల నాణ్యమైన ఉత్పత్తులు మరియు ప్యాకేజింగ్‌తో పాటు వారి బ్రాండ్‌ను స్థాపించడం చాలా అవసరం. ఇప్పుడు SKDFPCL కటోల్ నగరంలో తన విస్తరణను విస్తరించింది. రాబోయే సంవత్సరాల్లో జిల్లా అంతటా విస్తరించాలని యోచిస్తోంది. వినియోగదారుల నుండి సానుకూల స్పందన వచ్చింది. SKDFPCL అనేక విలువ ఆధారిత ఉత్పత్తులను విక్రయిస్తోంది. (టేబుల్ 2, పేజీ 35 చూడండి)
సవాళ్లు మరియు ముందుకు వెళ్ళే మార్గం
సవాళ్లు కూడా ఉన్నాయి. శ్రీ కామధేను డైరీ ఫార్మర్ ప్రొడ్యూసర్ కంపెనీ లిమిటెడ్ ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన సవాలు ఆర్థిక మరియు మార్కెటింగ్ పరిమితుల కారణంగా విస్తరణ. అయితే వివిధ ప్రదర్శనలు మరియు వర్కషాప్‌లలో పాల్గొనడం ద్వారా ఇది నిరంతరం ప్రయత్నాలు చేస్తోంది.
పాడి వ్యాపారం యొక్క సామర్థ్యాన్ని రైతులు పూర్తిగా గ్రహించడమే గొప్ప సంతృప్తి. వారు చురుకుగా పాల్గొంటూ మరియు నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలో ఫలితం పొందారు.
FPO విస్తరణ కోసం ఎదురు చూస్తోంది. విస్తరణ వ్యూహంలో FPO వ్యాపారాన్ని విదర్భ సమీప జిల్లాలకు విస్తరించడం ప్రారబించింది. PMFME, SMART, PoCRA మరియు ఇతర ప్రభుత్వ పథకాలు అందించే అవకాశాలను పొందడం ద్వారా వీలైనంత త్వరగా రాజధాని నగరాల్లో స్వీయ-అవుట్‌లెట్‌లను తెరిచి, రైతులకు విస్తరణ సేవలను అందించడమే దీని లక్ష్యం.
Amar Raipure
District Program Officer, BAIF
C/o: Amol Pethe House, Uttam City,
Ward No. 01, Hinganghat Road,
Near Grampanchayat, Inzapur, At. Inzapur, Post.
Borgaon (Meghe), Ta. Dist.
Wardha - 442001, Maharashtra, India
E-mail: amarraipure2908@gmail.com
Source: LEISA India- December 2023 English Edition
