మహిళల నేతృత్వంలోని వ్యవసాయ పొలాలు

మహిళా రైతులు వ్యవసాయ జీవావరణ శాస్త్ర సూత్రాలను సహజంగానే అనుసరిస్తారు. స్థిరమైన పద్ధతులను అవలంబించడం ద్వారా వారి దృష్టి నేల మరియు పంటలపై మాత్రమే కాదు, వారి కుటుంబ ఆరోగ్యంపై కూడా ఉంటుంది. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌కు చెందిన రెండు ఉదంతాలు ఉదహరించబడ్డాయి, మహిళలు విజ్ఞానం మరియు సాంకేతికతపెంచుకోవడంతో పాటు, తమ జీవనోపాధిని వైవిధ్యభరితంగా ఉండేటట్లు ఎంచుకున్నారని, వారి పాడిపంటలు నిలకడగా ఉన్నాయని నిరూపించాయి.

భారతదేశంలో, వ్యవసాయంలో మహిళలు ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తున్నారు. అయితే, నిర్ణయాధికారం ఎల్లప్పుడూ పురుషులు లేదా వృద్ధ మహిళల చేతుల్లోనే ఉంటుంది. సాంప్రదాయకంగా, వారి జీవన పాత్రలు సాంకేతిక విజ్ఞానం సంపాదనలో వివక్షతో పాటు లింగవివక్షతో కూడి ఉంటాయి. ట్రాక్టర్లు లేదా ఎద్దులతో దున్నడం వంటి భూభాగ-నిర్దిష్ట సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించాల్సిన కార్యకలాపాలు సాంప్రదాయకంగా పురుషులు నిర్వహిస్తారు, అయితే విత్తనాలు విత్తడం, కలుపు మొక్కలను తొలగించడం, దిగుబడిని సేకరించడం వంటి మరింత కఠినమైన కార్యకలాపాలను సాధారణంగా మహిళలు చూసుకుంటారు.

హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కొండ ప్రాంతాలలో ఉన్నపురుష రైతులు చెల్లాచెదురుగా చిన్న చిన్న భూకమతాలు మరియు పరిమిత జీవనోపాధి అవకాశాల కారణంగా, ఇతర ఆదాయ వనరులను అందిపుచ్చుకోవడానికి మైదానాల వైపు వలస పోతున్నారు. దీంతో మహిళలు వ్యవసాయ బాధ్యతలు స్వీకరించాల్సి వస్తోంది. పెరిగిన స్వయంప్రతిపత్తితో, మహిళలు కేవలం పంటల పోషణే కాకుండా కుటుంబానికి మరింత కావాల్సిన నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కాంగ్రా జిల్లాలోని మా ప్రాజెక్ట్ ప్రాంతానికి చెందిన ఈ క్రింది సందర్భాలు దీనిని హైలైట్ చేస్తాయి.

అత్తిజీ విషయంలో

అట్టి జీ అనే 40 ఏళ్ల మహిళా రైతు సక్రి పంచాయతీలోని సుకర్ణ గ్రామంలో నివసిస్తున్నారు. ఆమె షెడ్యూల్ కులాల వర్గానికి చెందినది. ఆమె భర్త దినసరి కూలీగా పనిచేస్తున్నాడు. ఆమెకు 27 కెనాల్స్ (8 కెనాల్స్ అంటే ఒక ఎకరం) వ్యవసాయ భూమి ఉంది, అందులో 25 కెనాల్స్‌లో సాగు చేస్తున్నారు. ఆమె ఇంటికి ఆనుకుని 18 కెనాళ్ల భూమి ఉండగా, దూరంలో 7 కెనాళ్ల భూమి ఉంది.

2017 వరకు ఆమె ఇంటి పక్కనే ఉన్న 18 కెనాళ్ల భూమి ముళ్ల పొదలు, చెట్లు, తీగలతో నిండి ఉండేది. ఆమె ఇలా చెప్పింది, “ఆద్మీ ఆర్ సే పార్ నహీ దిఖ్తా థా, యహాన్ పూరా జంగిల్ థా” (ఈ భూమి ఒక వైపు నుండి మరొక వైపుకు ఎవరూ చూడలేనంత దట్టంగా అడవిలా ఉంది). దానిని బాగు చేయడానికి, ఆమె తన భూమిలో పశువుల మందను మేపడానికి స్థానిక పశువుల కాపరులను - గడ్డి సమాజాన్ని ఆహ్వానించింది. భూమిని బాగు చేయడంలో పశువులు ఆమెకు మంచి ప్రారంభాన్ని ఇచ్చాయి. ఆమె చేతి పనిముట్ల సహాయంతో పొదలు మరియు తీగలను నరికివేయడం ప్రారంభించింది. చెట్లు మరియు మొండి పొదలు సవాలుగా ఉన్న సందర్భాల్లో, ఆమె పక్కనే ఉన్న ప్లాట్‌లో విద్యుత్ స్తంభాలను ఏర్పాటు చేస్తున్న విద్యుత్ శాఖ సిబ్బంది నుండి సహాయం పొందింది. సీజన్ వారీగా, ఆమె కొంచం కొంచం భూమిని విడతలుగా బాగు చేసింది మరియు వివిధ రకాల పంటలను సాగు చేయడం ప్రారంభించింది, ఆ ఉత్పత్తులకోసం గతంలో ఆమె ఇతర గ్రామస్తులు మరియు మార్కెట్లపై ఆధారపడేది.

కొన్నేళ్లుగా ఆ భూమి చెట్లతో కప్పబడి ఉండడంతో తాజాగా బాగు చేసిన భూమి అత్యంత సారవంతమైంది. ఆమె కుటుంబం తరతరాలుగా సాగుచేస్తున్న ఇతర వ్యవసాయ భూమితో పోలిస్తే ఈ భూమి నుండి రెండింతలు ఉత్పత్తి వచ్చింది. అధిక దిగుబడి పొందడంవలన మిగులును స్థానిక మార్కెట్‌లో విక్రయించడానికి మరియు అదనపు ఆదాయాన్ని సంపాదించడానికి ఆమెకు అవకాశం కల్పించింది. తరువాతి సీజన్‌లో, ఆమె ఆ భూమిలో సోయాబీన్‌లను పండించింది మరియు స్థానిక భాషలో "సుఅడు" అని పిలిచే కిచెన్ గార్డెనింగ్ వైపు వెళ్లింది. భూమి చాలా సారవంతమైనది కాబట్టి ఈ కొత్త స్థలంలో రసాయనాలను ఉపయోగించాల్సిన అవసరం అట్టిజీకి ఎప్పుడూ కలగలేదు. తృణధాన్యాలు మరియు కిచెన్ గార్డెన్‌తో పాటు, ఆమె మామిడి, ఇండియన్ బ్లాక్‌బెర్రీస్, బిగ్ లైమ్, ఇండియన్ గూస్‌బెర్రీ (ఉసిరి), మల్బరీ మరియు జామ వంటి వివిధ రకాల పండ్ల చెట్లను కూడా నాటింది. అట్టిజీకి 4 ఆవులు కూడా ఉన్నాయి, వాటిలో ఒకటి దేశీ మరియు 3 హైబ్రిడ్. ఆమె పెరుగు, నెయ్యి మరియు జున్ను వంటి విలువ ఆధారిత ఉత్పత్తులను ఇంట్లో ఉత్పత్తి చేస్తుంది, కాబట్టి సాధారణంగా మార్కెట్‌లో విక్రయించడానికి తగినంత పాలను మిగలవు.

2022లో, అగ్రికల్చరల్ టెక్నాలజీ మేనేజ్‌మెంట్ ఏజెన్సీ ( ఎ టి యం ఎ) ప్రాజెక్ట్ కింద, అట్టిజీ సాంప్రదాయ వ్యవసాయం నుండి సేంద్రియ వ్యవసాయానికి మారారు. ఈ ప్రాజెక్ట్ ఆమెకు స్థానిక ఎన్జీవో, రూరల్ టెక్నాలజీ డెవలప్‌మెంట్ సెంటర్ ( ఆర్ టి డి సి) ద్వారా పరిచయం చేయబడింది. సమకాలీన వ్యవసాయ పద్ధతులను తెలుసుకోవడానికి ఆమె అనేక ఆన్-ఫీల్డ్ శిక్షణలు మరియు ఎక్స్‌పోజర్ సందర్శనలను పొందింది. గత ఖరీఫ్ సీజన్‌లో, ఆమె పెసలు, ఉల్లి, వెల్లుల్లి, ముల్లంగి, బంగాళదుంప, బీట్‌రూట్, ఫీల్డ్ బఠానీ, గడ్డి బఠానీ, అరుగులు, వెడల్పాటి బీన్ మరియు పసుపు వంటి కూరగాయలను సాగు చేసింది;  బార్లీ, ఫింగర్ మిల్లెట్, గోధుమలు, వరి వంటి ధాన్యాలు మరియు ఆవాలు, అవిసె గింజలు వంటి ల్యాండ్‌రేస్ విత్తనాలను పండించింది.

కూరగాయలు మరియు తృణధాన్యాలు కాకుండా, ఆమె చమోమిలే మరియు స్పైకెనార్డ్ వంటి ఔషధ మొక్కలను కూడా సాగు చేసింది. ఎండిన చమోమిలే పువ్వులు టీ కోసం ఉపయోగించవచ్చు. దీనికి ఔషధ విలువలు కూడా ఉన్నాయి. 2 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న స్పైకెనార్డ్ యొక్క పరిపక్వమైన మూలాలను ఆయుర్వేద ఔషధం తయారీకి ఉపయోగిస్తారు, అంతేకాకుండా, ఆమె నవంబర్ 2022లో తేనెటీగల పెంపకాన్ని ప్రారంభించింది. తేనెటీగల పెట్టెల నుండి సేకరించిన తేనె ఆమె ఆదాయాన్ని పెంపొందించడంలో సహాయపడటమే కాకుండా తేనెటీగలు పంటలలో పరాగసంపర్కం జరపడంవలన పంటదిగుబడులపై ప్రభావితం చేసి సహాయపడ్డాయి.

బ్రహ్మీజీ కేసు విషయము

కాంగ్రా జిల్లాలోని కుడైల్ పంచాయతీ రాజోడు అనే మారు మూల గ్రామంలో బ్రహ్మీజీ తన భర్త మరియు కొడుకుతో నివసిస్తున్నారు. 22 సంవత్సరాల వయస్సులో, పెద్ద కుటుంబం నుండి విడిపోయిన తర్వాత, బ్రహ్మీ జీ మరియు ఆమె కుటుంబం పూర్వీకుల ఇంటిని విడిచిపెట్టి మరలమొదటి నుండి ప్రతిదీ ప్రారంభించారు. అప్పట్లో ఆమె భర్త సమీపంలోని ఫ్యాక్టరీలో కూలీగా పనిచేసి నెలకు రూ.250 సంపాదించేవారు. మంచి అవకాశాల కోసం వెతుకుతున్న సమయంలో, ఆమె భర్త మెకానిక్‌గా పనిచేయడానికి సౌదీ అరేబియాకు వెళ్లాడు, కానీ తరువాతి 3 సంవత్సరాలలోఅతను తన పొదుపు సేసుకొన్న మొత్తాన్ని కోల్పోయాడు. ఆ పరిస్థితులలో 5 మంది సభ్యుల కుటుంబానికి బ్రహ్మీజీ మాత్రమే సంపాదనగా నిలిచారు.

బ్రాహ్మీజీ పరిష్కరించిన మొదటి సమస్య మార్కెట్ మీద ఆదరపడకుండా తన ఖర్చులను తగ్గించడం. తన ఇంటి ప్రక్కనే ఉన్న 4 కెనాళ్ల భూమిలో సాగు చేయడం ప్రారంభించింది. ఆమె కిచెన్ గార్డెన్‌ను బంగాళాదుంప మరియు ముల్లంగితో ప్రారంభించింది - స్థానికంగా సుడు అని పిలుస్తారు. ఏళ్ళు గడిచేకొద్దీ, ఆమె కిచెన్ గార్డెన్‌లోని వివిద రకాల కూరగాయలయిన బచ్చలికూర, టర్నిప్, పసుపు, కాలీఫ్లవర్, దోసకాయ మరియు ఇతర కాలానుగుణ ఆకు కూరలను వైవిధ్యభరితంగా పెంచగలిగారు. అంతేకాకుండా, ఆమె ఇప్పుడు ఇతర కూరగాయల కంటే మెరుగైన రాబడిని ఇచ్చే పాము పొట్లకాయ "పాడోల్" మరియు రెక్కల యమ్ "డయోస్కోరియా అలటా" (స్థానిక పేరు-టార్డి) వంటి కొన్ని అరుదైన మరియు దేశీ కూరగాయలను పండిస్తోంది. మార్కెట్‌లో దొరికే వాటి రుచి కంటే తన సొంత కూరగాయల రుచి చాలా బాగుంటుందని ఆమె పేర్కొంది. ప్రారంభంలో, ఆమె తన కిచెన్ గార్డెన్‌ను స్థాపించినప్పుడు, తన ఇంటి అవసరాలకు సరిపోగ చాలా కూరగాయలు మిగిలేవి కుటుంబ సభ్యులకు మరియు స్నేహితులకు ఉచితంగా పంపిణీ చేసేది. అయితే ఆ తర్వాత తన స్నేహితురాలి సూచన మేరకు ముల్లంగిని సేకరించి అన్నీ బాగా కడిగి ఇంటింటికీ విక్రయించడం ప్రారంభించింది. ఆమె తన కూరగాయలను విక్రయించడం మరియు దాని నుండి లాభం పొందడం ఇదే మొదటిసారి. ఈ చిన్న విజయం ఆమెను తన కిచెన్ గార్డెన్‌లోని మిగులును గ్రామస్థులకు రోజూ విక్రయించేలా ప్రేరేపించింది.

తరువాత ఆమె తన పొలంలో మామిడి, రేగు, గజ నిమ్మ, నారింజ, జామ, దానిమ్మ వంటి రకరకాల చెట్లను నాటింది. అయితే, ఈ ప్రయత్నం వెంటనే విజయం సాధించలేదు. బ్రాహ్మీజీ ఎదుర్కొన్న మొదటి సవాలు అడవి కోతుల దాడి. అవి పంటను చాలాసార్లు నాశనం చేశాయి. ఇది బ్రహ్మీజీని అడ్డుకోలేదు. ఆమె కోతుల వల్ల దెబ్బతిన్న పండ్లు మరియు కూరగాయలను సేకరించడం ప్రారంభించింది మరియు వాటిలో కొన్నింటితో గృహ వినియోగం కోసం చట్నీలు మరియు ఊరగాయలను తయారు చేసింది. గత మూడేళ్లుగా ఆమె పొలాన్ని సందర్శించే కోతుల సంఖ్య క్రామంగా తగ్గింది.

1999లో అంగన్‌వాడీలో హెల్పర్‌గా ఉద్యోగం వచ్చింది. కొత్త ఉద్యోగం ఉన్నప్పటికీ, ఆమె తన రంగాలలో పని చేస్తూనే ఉంది మరియు కొత్త పద్ధతులు మరియు పద్ధతులను నేర్చుకుంది. 2003లో, ప్రాంతీయ వ్యవసాయ బ్లాక్ అధికారి వర్మి కంపోస్టింగ్‌లో శిక్షణకు తనను ఎంపికచేశారు. వర్క్‌షాప్ తర్వాత, ఆమె తన పొలంలో భూసారాన్ని పెంచడానికి ఆవు పేడ మరియు మూత్రాన్ని ఉపయోగించడం ప్రారంభించింది. ఆ తర్వాత 2019లో రూరల్ టెక్నాలజీ డెవలప్‌మెంట్ సెంటర్ (ఆర్.టి.డి.సి)బృందం ఆమెకు ఇతర వ్యవసాయ పద్ధతులను పరిచయం చేసి శ్రీ గురించి తెలుసుకున్నారు. సుభాష్ పాలేకర్జీ, సహజ వ్యవసాయ పద్ధతి. ఆమెకు అందుబాటులో ఉన్న అన్ని వనరులతో సహజ వ్యవసాయ సూత్రాలను అభ్యసించడం ప్రారంభించింది. ఆమె ఆవు పేడ మరియు మూత్రాన్ని ఉపయోగించకుండా, గేదె పేడ మరియు మూత్రాన్ని వాడింది మరియు దాని నుండి కూడా మంచి ఫలితాలను పొందింది. మహమ్మారి సమయంలో, ఆమె ఉత్పత్తులను విక్రయించడానికి చాలా కష్టపడాల్సిన అవసరం లేకుండానే గ్రామస్థులు ఆమె ఇంటికి వచ్చి మంచి నాణ్యమైన సేంద్రియ కూరగాయలను మార్కెట్ ధర కంటే 3 రెట్లు చెల్లించి కొనుగోలు చేసేవారు. వనరుల కొరత కారణంగా పెరిగిన డిమాండ్‌తో, ఆమె టర్నిప్‌లు మరియు ముల్లంగి ఆకులను కూడా విక్రయించగలిగింది.

ఈ సంవత్సరం ఆమె పెద్ద ఏలకులు మరియు ఫింగర్ మిల్లెట్ పండించడం ప్రారంభించింది. ఆమె కలిగి ఉన్న 2 గేదెలు మరియు ఒక ఆవు నుండి పెరుగు మరియు నెయ్యి వంటి విలువ ఆధారిత ఉత్పత్తులను ఉత్పత్తి చేయడం ద్వారా ఆమె తన ఆదాయ వనరులను పెంచుకోగలిగింది. మార్చి నెలలో, ఆమె ఆర్.టి.డి.సిబృందం మద్దతుతో పెరటి కోళ్ళ పెంపకం ప్రాజెక్టును ప్రారంభించింది.

ముగింపు

అవకాశం లభించినప్పుడు, మహిళా రైతులు వ్యవసాయ జీవావరణ శాస్త్ర సూత్రాలను సహజంగానే అనుసరిస్తారు. పైన తెలియజేసిన రెండు సందర్భాల్లోనూ, మహిళలు తమకు నిత్యజీవితంలో అవసరమైనఆహారగింజలను బజారునుండి కోనుక్కోకుండ తమ సొంతగాపండించుకోవడం ద్వారా మార్కెట్ పై ఆదారపడాల్సిన అవసరంలేదు. వారు స్థిరమైన వ్యవసాయ పద్ధతులను అవలంబించడం ద్వారా వారి కుటుంబం, పంటలు మరియు నేల ఆరోగ్యంపై కూడా దృష్టి పెట్టారు. వ్యవసాయ పర్యావరణాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటే, ఈ మహిళలు సాదరణంగా సాంప్రదాయ పద్దతులను అవలంబించి పనిచేస్తారు కానీ అదేసమయంలో వీరు కొత్త సాంకేతికత మరియు జ్ఞానాన్ని స్వీకరించకుండా తమను తాము పరిమితం చేసుకోలేదు. కొత్త విజ్ఞానం మరియు సాంకేతికతను అందిపుచ్చుకున్నప్పుడు, వారు వివిధ రకాల  ఆదాయ వనరులను పొందగలిగే సామర్ధ్యాన్ని అభివృద్ది చేసుకోగలిగారు.

ఈ మహిళలు వారి సామాజిక స్థితి లేదా ఆర్థిక ఇబ్బందులతో పరిమితం కాలేదు. అట్టి జీ కష్టపడి పనిచేశారు మరియు పిల్లలకు మెరుగైన ఆరోగ్యవంతమైన జీవితాన్ని అందించడానికి ఆమెకు అందించిన జ్ఞానం మరియు అన్ని వకాశాలు మరియుమద్దతును ఉపయోగించుకున్నారు. అయితే, బ్రహ్మీ జీ, సహజ వ్యవసాయంలో ప్రబలంగా ఉన్న పద్ధతులను అవలంబించకుండా, కొత్త ఉత్పత్తికి కూడా ప్రయోగాలు చేశారు.ఇద్దరు మహిళలు తమ స్వయం కృషితో మరియు జీవావరణ శాస్త్ర అవగాహనతో స్థిరమైన అభివృద్ధిని సాధించడంలో అసాధారణ ప్రతిభను కనబరిచారు మరియు విజయం సాదించారు.

గుర్తింపు:
మీనా దేవి -కమ్యూనిటీ రిసోర్స్ పర్సన్ (హిమాచల్ ప్రదేశ్), వారు అందించిన మద్దతుకు మరియు రూరల్ టెక్నాలజీ అభివృద్ధి కేంద్రం (ఆర్టీడీసీ) వారి సహకారానికి కృతజ్ఞతలు.

Chhavi Bathla
Regional Coordinator (Himachal Pradesh)
Watershed Support Services and Activities Network (WASSAN)
E-mail: chhavi@wassan.org
Sai Nikam
Program Officer (Hyderabad)
Organization- Watershed Support Services and Activities Network (WASSAN)
ఆంగ్ల మూలం: లీసా ఇండియా, సంపుటి ౨౫, సంచిక ౧, మార్చ్ 2023